Ang Kagawasan sa Pagkalimtanon

ni Neile Genica Mijares

1     Karon, human sa milabayng kwarenta ka tuig,
2     Sa unang higayon malimtan ni Besing og linya iyang toong kilay.
3     Nawani niya ang lapis sa eyebrow nga nasuksok
4     Ilawm sa mga basiyo sa haplas sa rayuma.
5     Kalit lang di niya matugkad nganung naglingkod siya
6     Atubangan sa samin sa may aparador.
7     Sa tinuod, maong nangunot ang kabang nga kilay ni Besing,
8     Dili niya mahinumduman daw kinsa iyang gipangandaman.
9     Ang iyang gitipigang hulagway sa tawng nisaad mubalik
10     Kwarenta ka tuig nang niagi nihanap sa iyang panumduman
11     Dihang nanambo si Besing sa abog nga samin.


KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Ang kinaiya sa balak halangdon gumikan may kalidad kini nga motutok o molente sa usa ka gamayng butang, unya way tiawng nalitok niini ang dagko ug komplekadong tema sa kinabuhi – diha lang sa pipila ka linya.

Sa partikular nga balak sa imabaw, gamhanang nakapaambit kanato sa kangulngol nga mahiagoman sa tawong gibiyaan ug gahandom nga siya balikan. Kung ato ning palandungan, ang kahapdos niini kay anaa diha sa iyang wala malitok: nga ang saad kay usa ka hawla, ug ang tawong gapaabot kay wala ray kalahian sa usa ka tawong piniriso. Ispoko mo na, kwarenta ka tuig nang gapaabot si Besing ug matag adlaw way hupay ang iyang pagpangandam sa kaugalingon – kanunayng nangarte, gapagwapa, gatatsa sa iyang kilay – hinaot nga inig butho sa iyang minahal makakaplag lang gihapon kinig amor ngadto kaniya.

Apan anang adlawa, mahisayran natong misugod na og tukar ang pagkamalimtanon ni Besing, nakalimot na siyag retoke sa iyang kilay (LINYA 2), ug labaw sa tanan, nakalimot na mismo siya kung kinsay iyang gipangandaman (LINYA 8). Ug dili ba para kanato, sayon rang kat-unon ang paghinumdom, apan lisod kat-unon ang paglimot? Kay lagi, sigun pa sa nobelistang si Anita Brookner: Once it’s known, it can never be unknown. Gawas lang kung mopakyas na mismo ang atong panumduman – ug kung pisikal na nga mokagar ang atong utok o pangisip.

Ang tangkasunon nga tema aning balaka kay anaa sa iyang uluhan – ang “kagawasan” kuno sa pagkalimtanon. Buot ani pasabot, sa dihang nahimo nang limtanon (o giangu-ango) si Besing, nakakaplag na pud diay siya og kagawasan – human sa kwarenta ka tuig nga sentensya sa pagpaabot.

Tingali ang kinadak-ang balor aning balaka, kung ato ning palawman, kay anaa sa gitawag nako og ironic effect of existential melancholia. Hisayring ang “kagawasan” dinhi kay galukdo og ambiguity. Kung suwayan nato kini og lente, ang pangutana: nagpasabot ba nga dihang gawasnon na si Besing kay malipayon siya? Apan dili ba ang iyang “kagawasan” dinhi kay mahimong ingnon nga usa na pud ka hawla sa gingharian sa kasakit? Gumikan ang iyang kagawasan kay usa man lang ka matang sa paglimod – dihang gakunsabo ang katuigan ug ang iyang panumduman. Nan, imadyina ang senaryo kung ugaling mokalit lang og butho ang tawong iyang gipangandaman – kay ang kinabuhi ra ba pwerte gyung watsinanggoha.

Bweno, ibilin nato ning maong komplikasyon sa tigbasa. Ug sa di pa ko malimot, tuguti ko sa paghisgot sa mga butang nga angay retokihon aning balaka. Tataw nga bus-ok na man ning balaka, apan duna lang koy namatikdan nga ginagmayng sapilyahunon. Tulo ka teknikal nga isyu – espeling, grammar, ug pagkahan-ay sa linya o pulong.


* * *

1. ISYU SA ESPELING. “Tuong” imbis na “toong” (LINYA 2) – magsunod gani ang duha ka vowel, gahi nga “o” gyud nang mag-una, busa isulat kini nga “u” imbis na “o” – pananglit: “buot”, “luok”, “tuod”. Ang uban mosulat sa “ginoo” nga doble ang “o”, apan sa akong bahin, suwaton ko kini og “ginuo” gumikan sa maong hisgutanan. Ang epektibo diayng basihan sa espeling kay ang pandungog – busa kung maglibog ka sa espeling, litoka ang maong pulong ug paminawa. Ug ning bahina, kanang sa LINYA 5, “nganong” imbis na “nganung”; ug sa LINYA 9, “mobalik” imbis na “mubalik”.


2. ISYU SA GRAMMAR. Wala magkadimao ang verb usage – gasagol-sagol ang present ug past tense. Ang unang mga linya gasugod og present tense, busa kung ato ning limpyohan aron ma-consistent, mao niy tikdulunon:

LINYA 3: “Mawani” imbis na “nawani”; “misuksok” imbis na “nasuksok”

LINYA 5: “Galingkod” imbis na “naglingkod”

LINYA 7: “Mikunot” imbis na “nangunot”

LINYA 9: “Misaad” imbis na “nisaad”

LINYA 10: “Miagi” imbis na “niagi”; “mihanap” imbis na “nihanap”

LINYA 11: “Mitambo” imbis na “nanambo”


3. ISYU SA PAGKAHAN-AY. Dunay linya nga pwede rang tangtangon, ug may kiwaw sab nga pulong o pulongan (phrase) nga pwede ilisan aron makabaton og katin-awan.

LINYA 1: Alang nako, pwede tangtangon ang tibuok linya. Ang prinsipyo sa “in medias res” nagkanayon nga sugod dayon sa aksyon.
Busa, diretso dayon sa LINYA 2, kay tutal mahisgutan ra bitaw ang temporal description sa LINYA 10.

LINYA 3: “Lapis sa kilay” imbis na “lapis sa eyebrow”. Duda nako nigamit og “eyebrow” dinhi ang tagsulat tungod dili siya ganahan malitok og pag-usab ang pulong nga “kilay” nga nahisgutan sa miaging linya. Duna pay laing Binisaya nga pulong ang kilay, gitawag kinig “ubaob”. Galing lang, morag archaic ra sab ning paminawon. Ug wa sab koy problema kung pananglit iningleson na lang ni – “Nawani niya ang eyebrow liner…”

LINYA 4: OK ra man ang “basiyo”, pero mas haom siguro ang “garapa”. Sa istrikto nga kahulogan, ang buot pasabot sa “basiyo” kay “walay sulod”. Kung makadungog ka og naay moingon nga “Pagkuha didto og basiyo”  –  kung wala ka kahibaw sa context, kinahanglan ni og qualifier  –  kung basiyo ba sa botelya ang gipasabot o basiyo sa lata, garapa, ad infinitum. 

LINYA 6: Medyo di kaayo klaro ang linya – “sa samin sa may parador”. Ang samin ba duol o tupad sa parador o ang samin anaa mismo sa parador? Ug dili kaha “tukador” (dresser) ang mas haom unta dinhi nga pulong?

LINYA 8: Mas tukma ang “kung” imbis na “daw”. Bakikaw sab ang “kinsa iyang” – “kinsay iyang” siguro (isip contraction sa “kinsa ang iyang”)

LINYA 9: Mas haom ang “tinipigang” kaysa “gitipigan”

LINYA 11: Dili kaayo klaro ang pagkahan-ay – mitambo tingali si Besing sa “samin” ug dili sa “abog”. Ang mas haom nga han-ay dinhi kay “Dihang mitambo si Besing sa giabog nga samin” o “… sa samin nga abogon”.


Ang Kagawasan sa Pagkalimtanon

1     Sa unang higayon, malimtan ni Besing og linya iyang tuong kilay.
2     Mawani niya ang lapis sa kilay nga misuksok
3     Ilawom sa mga garapa sa haplas sa rayuma.
4     Kalit lang, di niya matugkad nganong galingkod siya
5     Atubangan sa samin sa tukador.
6     Sa tinuod, maong mikunot ang kabang nga kilay ni Besing
7     Kay dili niya mahinumduman kung kinsay iyang gipangandaman.
8     Ang iyang tinipigang hulagway sa tawng misaad mobalik –
9     Kwarenta ka tuig nang milabay – mihanap sa iyang panumduman,
10     Dihang mitambo si Besing sa giabog nga samin.

Pan Burikat

ni Neile Genica Mijares

1     Si Padre Jose, ang kuraparoko
2     Sama ra sad ni Ricky, tigtumod ug isda sa merkado
3     Ug ni Dan, drayber sa panel
4     Silang tanan, kun gutumon
5     Ganahan mukaon ug pan --

6     Kanang puwa ang palaman murag
7     Simud gimudmud sa lipstick
8     Humokhumok, basabasa muhapin sa tabunon nga dila
9     Gahigahi ang kubal inig ingkit

10    Sa luag nga pustiso ni Padre
11    Hingo nga atubangang ngipon ni Ricky
12    Hiwi nga ngipon ni Dan murag ang ruta sa
13    Panel nga iyang drayban

14    Ang pinakalaming pan
15    Gibaligya sa ilang Nang Pidia
16    Ang tindahan nga ang tugkaran
17    Nagtalikod sa lote sa simbahan

18    Kada udtong tutok nga silay alimuotan
19    Mugawas sa padre sa kumbento
20    Biyaan ni Ricky ang tulda sa iyang asawa sa merkado
21    Idalikyat ni Dan ang iyang panel

22    Biyaang nagdagan ug init ang makina atubangan sa tindahan
23    Ug sa dihang silang tulo magdungan ug tudlo sa bus-ok nga pan
24    Ila nalang sad giapilan ug bugnawng pantulak para sa tibugol
25    Sa ilang tutunlan, pabugnaw sa kaigang sa ilang purol

KOMENTARYO NI BUTCH BANDILLO

Sa ulohan lang daan, nakaingon ko nga local color maoy birtud aning balaka. Wa gyud ko masayop.

Kongkreto (mahulagway) ang mga detalye ug word pictures nga gigamit sa tagsulat, mao nga buhi kaayo ang resulta: "…puwa ang palaman murag / Simud gimudmud sa lipstick" (LINYA 7 - 8); "Hiwi nga ngipon ni Dan murag ang ruta sa / Panel nga iyang drayban"(LINYA 12 - 13). Haom sab ang pagpahamtang sa comic effect—kontrolado nga sinaktag lihay-lihay.

Medyo matawag nga stock character si Padre Jose dinhi. Kumon kaayo sa literatura ang pagyagayaga sa pari. Pero OK ra ni nako. Makalingaw man gyod tinuod nga himuong komedya ang sitwasyon sa pagkapari. (Tiaw mo, vow of chastity. Pastilan, unsaon na lang!)

Nabikil lang kog gamay sa physical level sa kinatibuk-ang metapora sa balak. Ang double entendre dili kaayo pulido ang pagkahimutang. Pananglit, gusto silang mokaon og pan kun gutomon, ug usab "kada udtong tutok nga silay alimuotan." Ang gigamit nga mga simbolo sa pagtandi sa kagutom ug kaulag kulang sa gitawag og inevitability. Unya unsa man kahay ipaibot sa "tabunon nga dila"?

Pero kini panghinguto na lang. Way duda nga makadakin-as og langaw ang hinapayng pinaliki ining balaka.

Kabahin sa porma sa balak, nahisagmuyo ko nganong wa na lang himoang quatrain ang unang stanza. Ug usab, kay abunda man gyod og rima ang pinulongang Sugboanon, gigamitan na lang unta nig rhyme scheme. (Gani, naa may rima nga klarong wa tuyoa.) Sa akong paminaw mosamot ka-folksy ang balak kon consistent ang rima. Tan-awa ang A-A-B-B nga rima sa kataposang stanza. Nindot og epekto. Clever kaayo ang rima sa “tibugol/purol”. Hinuon, kiwaw og gamay ang rima sa “tindahan/pan”, kay ang accent sa “tindahan” naa man sa penultimate syllable.

Ilabi na kaniya nga nagpanday og balak, ang lawas sa balak sama kahinungdanon sa kalag niini. Ang akong gipasabot, dili ang hitsura sa mga pulong nga gihan-ay diha sa pahina kon dili ang pag-akob sa sound ug sense.

Ang pamalak dili piknik. Kon mosulat na man lang tag balak, ato gyud ning nindoton taman sa ginhawa. Sama sa giingon ni Horace, mas bali nga dili na lang ta mogamit og pahumot kaysa mogamit tag pahumot nga baratohon.