1 Ang bidlisiw sa adlaw
2 sa kabuntagan maaninaw,
3 ug sa kalit lang nahanaw,
4 ang kahayag sa panan-aw.
5 Kalangitan nidag-um,
6 dampog nahimong itom,
7 timailhan sa ulan,
8 nagbahibalo ng daan.
9 Makusog na lanog,
10 Sa namungot na dugdog.
11 Tingog na naglagapak,
12 sa maisugon na kilat.
13 Talisik na nagbagsik,
14 inanay'ng namisik.
15 Hinay'ng tubig nidagayday
16 Mga tanom sa yuta nalipay.
17 Kauhaw sa nag-ugang yuta,
18 matambalan na unta.
19 Bungat sa init ug huwaw,
20 na gipadangat sa adlaw.
KOMENTARYO NI OMAR KHALID
Sa unang arangkada pa lang daan, tatawng nabulit kining maong mugna sa daghang kasaypanan sa batadila kun gramatika bisag di na lang nato isipon ang daghan sab kaayong sayop sa panitik kun espeling. Sa Binisaya, bantayan nato nga walay pulong nga “na” (LINYA 9, 10, 11, 12, 13, 18, 20) gawas lang sa panuaw kun interjection (Pananglitan: Na, naunsa ba ning balaka, uy!). Wala sad tay pulong nga “kabuntagan” (LINYA 2), “nagbahibalo” (LINYA 8). Angay nato ning estriktohon tungod kay ang balak maoy hatay sa mga pulong ug ang pulong kun pinulongan mao may behikulo sa balak (labing menos, sa kasagarang panabot). Sa laing pagkasulti, dili ta puydeng moapil og lumba sa langoy kon malumos ra gani ta sa usa ka garapong tubig. Ug kon buot man ganing usbon ang kagamitan sa pinulongan, bantayan nga kini nagpauswag kun nagpakita sa dakong posibilidad sa laing kagamitan sa pinulongan (in which, the poem should be), dili ang kasunggat niini. Ang kadanghag dili maoy birtud sa magbabalak. Hinunoa, ang kaigmat ug kabatid sa disiplina sa arte nga iyang gitinguhang sudlan.
Nahisgotan ko kini kay ang magbabalak gidahom nga dili danghag sa iyang pangamot. Sa balak diin ang matag pulong gipahimutang sa pinasahi niining han-ay aron pagpakita og certain effect sa magbabasa, kana kon nagtinguha man gani ang magbabalak sa pagkomunikar sa iyang “pagbati”, “ideya” o kaha “insight” (o unsa pay tawag ini sa ubang eskolar), ang pagmatngon usa ka dakong kalab-oton. Walay kalahian ang magbabalak sa seruhano diin ang matag ugat, atol sa dakong operasyon, giampingan nga dili mohagtos aron dili makahatag og mas dako pa hinuong kadaot inay ikaayo sa balatian nga giantos sa masakiton.
Ari kita sa tinguha ug intensiyon sa balak. Sa una nakong tan-aw, nagtuo ko nga bahin sa pagbati sa kauhaw ang buot pintalon sa imahen sa balak. Ang ulohan nagsugyot kanako sa maong ideya ug busa gipaabot ko nga maoy sangpotanan sa tanan. Sa unang linya, gipakita dayon ta sa posibleng tinubdan sa kauhaw (ang “bidlisiw sa Adlaw”; kadiyot lang, lahi diay tuod ang “adlaw” sa “Adlaw”). Apan gihinayan ra ko sa puwersa sa “bidlisiw”. Ang bidlisiw nagdalit og imahen sa “pagka maamumahong kahayag” ug busa dili sakit sa panit, dili sab makahubas sa laway (kana lagi kon mao kiniy punteriya sa magbabalak) ug busa, dili makamugna sa gibating kauhaw (dinhing bahina, gitugotan ko ang pisikal nga kauhaw). Apan kon kini emosyonal nga kauhaw, nan, tataw kaayong pakyas ang paggamit sa “adlaw” ingong kabuyong metapora pagkab-ot sa epekto sa kauhaw.
Apan kining tanan nahulog lang sad ngadto sa pagka walay pulos tungod kay ang gisugdan pagmugnang tensiyon (nga mao ang kauhaw) gisubhan man lang sad sa linya nga “ug sa kalit lang nahanaw / ang kahayag sa panan-aw”. Dinhing bahina, gisugdan na sad nakog abiabi ang panghunahuna nga “ah, basig dili ni naandang kauhaw”. Apan kining tanan hugtanong gisupak sa misunod nga estropa tungod kay ang mga pulong nga “dampog” (LINYA 6), “dag-om” (LINYA 5), ug “ulan” (LINYA 7) wala man gamita sa metaporikal nga han-ay. Ug busa, mobalik na sad ta paghunahuna nga kini pisikal lang gyod nga kauhaw sa kalikopan, so on and so forth…
Bukagay kaayo ang balak. Morag linung-ag nga sinaktag bahaw. Kon bahaw ang kan-on, mas maayo pag tughongon na lang gyog klaro, tsamporado pa ang gawas. Sa balak, gipangita nato ang sense of adventure o ba kaha ang sense of excitement. Mahimong ma-excite ta sa pagka ordinaryo sa balak. Apan dili gyod ta ma-excite kon kini wala mag-aso sa kalami. (I presume nga gusto tang tanan og lami nga balak, hehe).
Dako pa kaayo kining rebisahonon. Wala gyod koy nakitang depth. Wala koy nakitang hagit sa pagbasa. Busa, walay nahitabo nga balak. Gisulti na tanan sa magbabalak ug wala na siyay gibilin pang mumho nga matila sa magbabasa. Ang nindot nga magbabalak mao kadtong miisip sa iyang mga magbabasa/tigpaminaw as an equal partner in the completeness of the poem. Anaa hinuoy ideya sa usa ka balak. Lamang, wala pa kini masulat sa magbabalak.
I see no pain on the part of the poet. Walay angst. Gisuwat lang niya ang balak for the sake of writing. Wa niya hagita ang iyang kaugalingon pagtugkad sa halawom nga tinugkaran sa iyang kalag aron mahaw-as ang mutya nga nahimong kamatayon sa iyang tanlag. Sa laktod, wala siyay discovery nga napasundayag. Ang iyang gisulat, nahibaw-an na natong tanan. Hinuon, dili man sad ang tanang nahibaw-an na ang wa nay lami hamoy-hamoyon. Naa ni magsumala kon giunsa pagbiste sa magbabalak ang iyang balak aron kini mahimong angayan panahon nga kaslon kini panilaw sa magbabasa. Kon sa jerjer pa, puol sad nang kanunay lang lalaki ang naas ibabaw.
Ang nakaayo lang kay dunay saad nga nagpaabot ining balaka kon kugihan lang usab sa magbabalak. Gani, makigtanon man ang iyang romansa sa kinaiyahan dinhi. Kon daginoton, mahimong maghunahuna tag diyotayng kaigat niini.
Isugyot nako sa magbabalak niini nga hatagan niyag paghinuktok ang drama niyang gipasiugdahan: kining paghangop sa yuta sa nagsingabot nga ulan. Sa tan-aw nako, mao ni ang balak nga wa niya masuwat.
