Sa Dihang Namuso Kong Audrey, Ang Inidoro Mura Na Ug Psychedelic Sunny Side Up

ni Marquis de Kintolimbo

KOMENTARYO NI BUTCH BANDILLO


Sa dili pa ta modayeg o mosaway aning balaka, ato una ning kulitogon minus sa pa-epek nga visual aids. (Gikugihan gyod nako og type out ang text.) Atong huboan ning balaka sa iyang gisul-ot nga kamison aron sayon ang pagkumot-kumot sa mga parte nga gidayandayanan. Pero, tagsulat, ayaw lang kabalaka, kay ato sab nga hinol-hinolon ang kamison aron sutaon ang klase sa tela—seda ba o paplin o unsa ba. Unya ato sab nga tan-awon ang balak in all its kaleidoscopic glory.


Sa Dihang Namuso Kong Audrey, Ang Inidoro Mura Na Ug Psychedelic Sunny Side Up

hugaw naglutawlutaw nga kung imong pasiplatan sa ibabaw murag tawgi pero kung imong tutokan murag talong. galing lang, nagkadaiya iyang kolor murag halohalo nga ispesyal sa chowking murag bangaw sa ugma-damlag nga hulaw. pero kung imong ipalayo ang imong panan-aw mura kinig asin ug ang itlog tataw nga sa makausa gipanag-iya sa kanhi usa ka bantris nga buring. nganong nakaingon ko? aww, tan-awa ra gud. ang iyahang pughak di ba adunay winisik sa painting ni pollock. daw bukong nga bag-o pang napulak. klase-klase nga dibuho ang imong maaninag sa iyang bulok. tubol nga walay ulok pormag inkblot ni rorschach. pormang letter v nga mura pod ug langgam nga naglupad pero gidakop sa di maiswag nga kahingpitan. pormag talumtum sa amerkanang green og mata. kay unsang tamaa… ayyy, isla! hala! haskang buanga! awom diays negra. hayan nasayod ang langaw nga sa igong panahon siya adunay lang-at sa adlaw. di angayng kabalak-an ang kasamtangang bugno sa takna. kahibawo ka ba nga inig hunas sa dagat ang baybay mingawon sa kagubot? kay sa katapusan ang tagubtob ug kasikas banwason sa balud nga mokuso-kuso sa tanang hugaw nga naglutawlutaw.

* * * * *

Audrey Stripped Bare by Her Bachelors, Even

1. Ang composition technique nga gigamit dinhi pwede natong tawgon og “stream of psychedelic self-consciousness.” Konektar-konektar lang, pabanda-banda sulod sa inidoro sa kahimatngon. James Joyce jiggled by a joint. Pero lisod sutaon kon duna ba gyod kahay visual prompt ang images dinhi, o gapatuyang lang ang tagsulat og palami. Isip balakero, makaingon ko nga gapatuyang ra ni siyag pasirit. Akong sugyot sa tagsulat: sulayi kunog pahugot og gamay ang nozzle sa hose of free association sa sunod balak nga ingon ini.

Hinuon, dili malalis nga clever ning balaka, ug ang tagsulat suhito sa tradisyonal nga pamaagi sa pamalak. Gani, gihipos sab kintahay sa tagsulat ang nagkaguliyang nga mga pantasma sa iyang faex delicti pinaagi sa pagbalik sa unang imahe sa balak (“hugaw nga naglutawlutaw”).

2. Gisambogan sab ning paagiha sa surrealist technique nga gi-popularize ni Dali, nga iyang gitawag og “paranoiac-critical” method. Pero painting ang gihisgotan ni Dali. Ang paglayat sa pangpang gikan sa painting paingon sa poetry lisod uyamot. Daghang misulay pero nahitumpawak sa bung-aw sa kabalikwaotan. Kining pagkaambaka malamposon, nakakapyot og nag-igdal nga gamot sa kapayas—nakalabang ra tawon, pero nakaigit sab lagi. Abtik hinuon kaayong namupho ang balak sa iyang igit.

3. Apan, hain man si Audrey? Kon ang persona namuso kang Audrey, nganong tai may iyang nakita? Namuso ba siya lusot sa buslot sa kisame? Kun mao, unsay iyang gibuso, ang alimpulo ni Audrey? Di man tingali expected nga mag-handstand si Audrey, no? Kon wa niya tuyoa nga nakapasiklap siya sa inidoro, nganong wa man niya baliki og hisgot si Audrey?

4. Apan, hain na man si Audrey? Kon ang persona namuso kang Audrey, unya tai ang iyang nakita, tingali Audrey maoy angga niya sa Inidoro (ginamit ang technique sa haplological reverse consonance, ha ha). Tai gyod ang iyang tuyo, kay naa ba goy kalambigitan ang Audrey nga babaye sa sunny side up dinhi? Bitaw, sa kadaghan na sa tai nga akong nakit-an, way tai nga ingon ani ka daghan og sagol. Pananglit, kining tawgi. Unsa man ni, kigwa?

* * * * *

My Audrey Hangs Here

1. Makapadani ning balaka sa imong pagtagad. Dili gyod hinuon ka kahunahunag inidoro, bisag wa tay tama, itlog gyod ang atong tan-aw ani. (Kita nga readers — or lookers — four times removed from reality na — or is it five?)

Lami sab ang rainbow-colored nga langit-langit. Ang resulta mora gyod hinuon og gasolina (langit-langit nga nadan-agan sa langit), pero sige lang, kay psychedelic man, deranged ang senses. Rimbaudian merde par excellence.

2. Kon dili lang basahon, dili baya ta lud-on aning balaka. Basin ganig gutomon kadtong mahilig og itlog.

3. Way duda nga dedicated artist ang tagsulat. Dili ni lalim obrahon, bisan kon computer geek pa ang nangitlog ani. Gani, dili ni mahuman og usa ka sitting. Maabtan pag kalibangon ang tagsulat. (Added inspiration gyod hinuon ang pag-adto sa kasilyas.) Wa ta kahibawo, basig gidala niya iyang laptop sa kasilyas unya nag-multitasking siya didto.

4. Mahimong ingnon nga ang pagpakapin sa visuals usa ka subterfuge aron dili maklaro nga kulang og igo ang balak as mere words. Pero mahimo sab ingnon nga mas nakapaduol sa Longinian sublimity ang pictorial complement. Kaon ug kalibang. Oral and anal.

Pero kon dili gyod type sa magbabasa, nindot sab ning balaka himoong design sa greeting card. Padad-i dayon kadtong sa imong mga kaila nga nag-diet. Kon dili sila kasabot og Cebuano, seguroa lang og hubad sa pinulongan nga ilang masabtan.

* * * * *

The Persistence of Audrey

1. Aprub ko aning balaka. Ang tagsulat naay imagination in the order of Marco Evaristti (q.v.).

2. Aprub ko aning balaka. Ang ako lang panghinguto ani naglambigit og duha lamang ka punto: ang ulohan nga tinaod ra, morag ang extant Nike (Winged Victory) nga gitaoran ang abaga sa upaw nga bust ni Homer. Dili pa ulahi nga ilisan ni sa tagsulat. Ikaduha, ang over-all visual experience: nasobrahan ra ang pagkaitlog ini tan-awon—naa pay highlight sa upper right hand side sa pughak. Kon makaya sa tagsulat cum computer artist nga sa pagtan-aw natog usab (o kon hiyongon nato atong mata) makakita tag inidoro, mas nindot. As it is, hinuon, pwede ra man dili usbon pero himoong tigmo: Itlog kon tan-awon pero tai kon basahon.

3. Kon gusto ang tagsulat nga mo-explore sa possibilities aning balaka, akong isugyot nga himoon niyang pormag mapa sa Bohol ang pughak unja padajonon nija ang ijang jama-jama hangtod tajakan sijag ninja.

4. Sa akong tan-aw, kon molahutay lang og tikdol-tikdol sa pamalak ang tagsulat ani, unya dili siya ianod sa iyang predilection for psychedelics, magmalamposon ni siya. Hayan modako ang iyang itlog isip balakero. (Metaphor lang ni, ha.)

P.S. Sorry kon para sa uban way kritisimo nga nahitabo ining akong komentaryo dinhi. Ato lang iangay-angay sa balak ang atong komentaryo.

* * * * *

Notes:

1. Referenced artworks: The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even, by Marcel Duchamp; My Dress Hangs Here, by Frida Kahlo; The Persistence of Memory, by Salvador Dali.

2. Niay pipila ka mapuslanong links (or mga link) alang niadtong nangitag ginagmayng refresher kabahin sa concrete poetry:
www.poets.org/viewmedia.php/prmMID/5649

web.whittier.edu/barnstone/CONCRETEPOETRY.HTM
switch.sjsu.edu/switch/sound/articles/wendt/ng1.htm

Kon gusto kag digital samples, suwayi ang: www.thewordproject.com

Ug sa kadlawon giabrihan ko

1    ang bintana
2    sa kalag

3    nanglangoy ang barongoy
4    sa sabaw nga damgo

5    nangambak ang baki
6    sa punong nga kahiamgo

7    naglalis ang gangis
8    sa akong pangabubho

9    namista and dulon
10   sa bangaw nga misteryo

11   nanglupad ang kabakaba
12   sa orasan sa hunahuna

13   ngadto sa tanaman
14   sa bahakhak ug luha

15   ngadto sa atop
16   gitunga ang bulan

17   ngadto sa bulan
18   nag-ilog sa duyan

19   ang mga pak-an
20   gialimungawan

21   kaming tanan
22   nasaag

-- ni Marquis de Kintolimbo

KOMENTARYO NI OMAR KHALID

Ang ganahan kaayo nako ining balaka mao ang tinguha sa pagkamakanunayon sa iyang temperamento. Kon wa ko masayop, ang tema niini — kon pananglit ato gyong pugson — mao ang kaaliwasa sa kalag. Tanang imahen nga gipasupot sa magbabalak nahiusa ngadto sa katuyoan nga mao ang pagpasundayag sa usa ka dakong mino sa tawo taliwa sa usa ka higayon. Kini lang daan, makita na kaayo ang kahanas sa magbabalak bisan sa pipila ka kakulian nga sa matag karon ug unya hisindolan sa atong suod nga pag-aninaw. Niini, tataw ang iyang buot ipakuot — ang posibilidad sa daghang panghitabo ilawom sa mga reyalidad ning kinabuhia. Ug kini mahitabo lang kon “sa kaadlawon ablihan ko ang bentana sa kalag”.

Duha ka puntos ang labing bug-at nga kalidad, alang nako lang, niining balaka. Una, anaay daghang kalihokan sa suryal nga mga talan-awon nga sibo kaayong teknika isip himan sa kahimoan sa balak. Sa ato pa, kapid-an lang ka linya, adunay daghang nanghitabo. Wala gani tay makita nga pagbalik-balik sa mga epekto sa imahen nga sagad kaayong ikahibagat sa mga nobatos. Ikaduha, gihan-ay niya ang tanang imahen nga samag collage nga mga hulagway ug nagpakaaron-ingnon nga siya saksi lamang ug walay mahimo pagkuwestiyon sa katinuod niining tanan niyang nakita. Ang persona buot moawat sa kabalingag sa usa ka sleepwalker. Sa laktod, kahibawo siya unsaon pagbitik sa utot sa ungo.

May estilo sad siyag gamay paghimog ulohan bisan tuod kon kini dili bag-o sa kasaysayan sa katitikan. Kadali ra natong mapanaghapan nga lagmit nakabasa siya sa mga mugna e. e. cummings ug uban pa (remember “somewhere i have never travelled”?). O mahimo sab nga wa siya kabasa unya mitungha lang gyod sa iyang hunahuna ang ingon nga paagi sa pagtagik aron mapakita nga naglakawng wa sa hustong panimuot ang punto de bista sa balak.

Hinuon, kining balaka mahimong tinuod lamang kon: una, kuyogan nato ang magbabalak sa iyang mga assertions. Ug kuyogan lang gyod nato kay mao may iyang gipasundayag. Kay kon atong lantugion, unsay atong mahimo pagtuis sa kamatuoran nga gituohan nga nagakahitabo sa ubang hunahuna?

Medyo nakalitan lang ko sa kakalit sa mga imahen. Ang buot ipasabot, makapangutana lang ta nganong wala mahibulong ang persona sa balak sa mga imahen nga iyang nakita (kun nasinati) sa kaadlawon (lagmit naglakaw nga nakatulog lagi, hehe). Kon wa mahibulong ang persona, unsa na kaha ko isip usa lang ka magbabasa? (Sa tagsulat niining balaka: palihog basaha ang klasikal nga hukngay ni Longinus — “On Sublimity” — nga naghisgot bahin niining argumentoha.) Mao tingali nga dili subtle ang epekto. Pero tagidyot ra ni nga kahuyangan. May pagkabug-at sab ang hagsa sa mga pulong nga gigamit to the extent nga dili na hinuon madamgohon ang dagayday (kay gi-presume man lagi nako nga surreal ning balaka). Tungod niini, wala na hinuon kagiyahi ang magbabasa aron subayon ang kinauyokan nga tinguha sa balak tungod sa diyotayng kakat-ag sa mga imahen. Sa ato pa, ang kadaghan sa iyang imahen mao ra sad ang nakaingon nganong wa niya masipong sa tumang kahingpit ang gitinguhang kahiusahan.

Gihinayan ra sab ko sa puwersa sa “sabaw nga damgo”. Kon ang barungoy maglangoy, sabton nga kini dakong buhi. Apan kining maong linya sa hunahuna, gipahinayan sa “sabaw nga damgo”. Ngano? Dili ta makapaabot nga makalangoy ang barungoy sa sabaw. Otherwise, dili na surreal ang epekto niini kondili pangilad na. Bisan sa suryalismo, kinahanglan sab nga iangkla nato ang mga imahen aron himoong katuohan ang nagakahitabo luyo sa conscious world of realities. Yes, in a surreal world, a carabao can fly like a hawk. But please… please… let the laws of aerodynamics govern such a flying carabao. Kay dili man tingali complete departure sa reyalidad ang suryalismo, sa akong sabot lang sab hinuon.

Pero makita nato nga dili bag-ohanon ang magbabalak. Atong mabantayan nga nasayod siya sa epekto sa panagpares sa mga pulong. Pananglit, sa iyang mahipnoong pagdugtong/pagpares sa mosunod nga mga pulong: ablihan, bentana; langoy, barungoy; lalis, gangis (tatawng kahibawo siya sa kaalingisig sa gangis nga morag maglalis).

Apan ang problema lang kay ang balak kinahanglan man sab nga magbaton og kahiusahan sa iyang mga imahen aron dunay magkupot niini nga pundasyon segun sa gibatbat ko na sa ibabaw. Ang dakong pangutana: unsaon nato pagkonektar sa linya 1 patigsapong sa linya 10? Apan sa gikaingon ko na, kon kuyogan lang nato ang magbabalak sa naabot sa iyang imahinasyon, nan, mapugos ta pagsalikway nga dunay kapakyasan dinhi. Matod sa mga guwatsinanggo, tuo na lang aron ta madali. Isipon ko na lang nga wa lang gyod tingali nako magukod ang lintunganayng rason nga nagpahipi niining parteha sa balak ug mapugos ko pag-isip nga kini maoy laing birtud sa iyang pagkamaayong balak. Ug isipon ko na lang nga iya kining gipamatud-an sa kataposang duha ka linya: “ug kaming tanan / nasaag”.

Ang maayo tingali sa balak mao ang mait-ong pagkontrolar sa magbabalak sa iyang materyal. Ug dinhi, bisan sa ginagmayng kahuyangan, nakita nako nga nagtinguha siya pagkab-ot sa ingon.

GRADO:

soneto avantgardo: tigmo sa orom nga way ugma

ni Marquis de Kintolimbo


1         nihilak ang buta’ng langit human
2         makit-i ang boang nga nangluwa
3         sa pansayan sa taphawng tinguha.
4         kining boanga adunay pas-an
5         nga misitira sa ulo, giludhan
6         sa mga irong kagirong nagchola.
7         lima ka galansiyang nanghagwa,
8         nagduwa’g chinese garter ug takyan.
9         ang kometa gitukob sa kibol
10       nga bakonawang mibutho. lungag
11       ang panganod kay grabe ang tama
12       sa tambaloslos nga blonde ug bulbol.
13       ang tigmo: sa imong pagkadanghag
14       wa ba ka mahadlok nga madagma?



KOMENTARYO NI ADONIS DURADO


Duna koy ikumpisal: Ganahan ko og balak nga di ko kasabot.

Kinaiya sa usa ka gamhanang balak ang pagkaidlas ug pagkatulukibon. Gumikan ang balak man gud – sa iyang kinauyukan – kay matang sa pagsinati sa gingharian sa pulong ug handuraw. 

Ug sa matag higayon, ang pagsinati sa balak kay dili importante nga nakasabot ka niini. Dunay mga balak nga matandog ka sa pagkahikyad sa mga pulong, sa mga imaheng gipangtapik, o sa mismong tiyempo ug tuno sa balak nga gadalag uylap sa alimpatakan, bisan tuod dili nimo matino kung unsa gayuy buot ipasabot sa kinatibuk-an sa balak.

Kini mismo ang nahitabo dihang una nakong nabasa ang “The Love Song of J. Alfred Prufrock” ni T.S. Eliot. Ingon ka idlot ang mga pulong ug imahe nga gilitok sa maong balak nga nahibaw kong samdan ko sa pagsinati niini, bisan pa man wala ko kasabot sa buot ini ipadayag. Ug gani, way tiaw nga hangtod karon gasige lang gihapon kog tangkas sa misteryo sa kahulugan sa kinatibuk-an sa balak bisag kapila na nako ni balik-balikig basa.

Ug ang pangutana: Mahinungdanon ba nga masabtan gayud nako ang maong balak?

Ang tubag nako kay dili. Gumikan, sa gikaingon ko pa, dunay puwersa o linggwahe nga gilitok ang balak nga dili iya sa panabot – o kabahin lamang ang panabot. Gatuo ko nga igo na nako nga maengkwentro ang espiritu sa pulong sa iskinita sa handurawan. Kontento na ko masaghiran ang iyang anino, kung ang balak man gani may lawas nga ingon ka tulukibon sa kamatuoran.

Ug ning bahina, sa ingon aning paagi tingali nato basahon – o sination – ang suryalismong balak nga “Soneto Avantgardo”. Mao niy klase sa balak nga kinahanglan tugutan nimo ang imong kaugalingon nga ianod ka sa hagsa sa pulong ug sa lilo sa imahe. Dili importante nga masabtan nimo ang maong balak, apan igo na nga makatagamtam kag kusi sa kahibulong kung maglabok ang pulong ug imahe – kung morebelde ang metaphora batok sa kamatuoran.

Alang nako, may kaanyag kining balaka nga si Comte de Lautréamont ra ang hingpit nga makahan-ay: “… beautiful as the chance meeting on a dissecting table of a sewing machine and an umbrella.”

* * * * *

Sa teknikal nga bahin, mao kiniy mga isyu nga buot nako tagaan og pagtagad sa tagsulat:

1. Consistency sa paggamit (o sa dili paggamit) og apostrophe kung magtakdo og duha ka mga pulong. Sa maong balak, nakakita kog duha ka higayon nga migamit og apostrophe – “buta’ng” (LINYA 1) ug “gaduwa’g” (LINYA 8). Apan dunay pipila ka gipangtakdong pulong nga milikay og gamit sa apostrophe – “taphawng” (LINYA 3), “kagirong” (LINYA 6), “bakonawang” (LINYA 10), “imong” (LINYA 13). Maong sa akong bahin, sa akong pagsuwat, milikay gyud ko og gamit og apostrophe kung motakdo ko og duha ka pulong – aron consistent ko – gawas nga hasulan ug hugawan ko magtan-aw sa mga apostrophe. Hunahunaa lang nga kung modesider kag gamit og apostrophe, inig sulat nimo sa “imong kigol” kay “imo’ng kigol” (imo nga kigol) ug “maong akong gihunong” kay “mao’ng ako’ng gihunong” (mao nga ako nga gihunong). Dili ba kuti kaayo ning bantayan?

2. Consistency sa gigamit nga verb. Gisugdan og past perfect tense “nihilak” (LINYA 1), maong kinahanglan pud mosunod ang ubang verb. Busa, “nakit-an” imbis na “makit-i” (LINYA 2) ug “nibutho” imbis na “mibutho” (LINYA 10). 

3. Tukma nga pagkagamit sa pulong. Kanang linya nga “kining boanga nga adunay pas-an / nga misitira sa ulo...” (LINYA 5 ug 6). Di tingali sakto ang “mopas-an”, apan ang tukma ani nga pulong kay “molukdo”. Dili ba sayop man kung moingon ka nga “Panghilam-os sa imong tiil” o “Panghunaw sa imong nawong”? Ug ang problema nga sagubangon ani karon sa balakero kay unsaon niya pagmintenar sa rhyme kung ugaling ilisan niya ang pulong nga “mopas-an”? Ka-ching!

4. Deperensya sa “og” ug “ug”. Ang “ug” kay usa ka conjunction (pananglit: tungol ug tinai); samtang ang “og” kay usa ka article (pananglit: nanguyab og burikat). Maong kanang “ug” sa LINYA 12 kay dili sakto – “og” unta.

5. Sa pattern sa iyang rhyme scheme nga gimugna sa octave (ABBACDDC) ug sistet (EFGEFG), mahibaw-an nga usa kini ka klase sa Petrachan sonnet. Ug dihang giihap nako ang syllabic meter, mao niy akong namatikdan nga pattern – 10-10-10-10, 11-11-10-10 / 10-10-10-11-10-10. Siguro mas nindot kung kanang 11 syllables nga naa sa LINYA 12 angay himuon 10 syllables aron mainsakto ang pattern. Akong sugyot kay itakdo ang “blonde ug bulbol” – himuong “blondeg bulbol”. Kung medyo awkward basahon ang “blondeg”, pwede tingali ni ilisan og “bugaw”, busa “bugawg bulbol”.

6. Hisgutanan sa ulohan, morag dili na tingali kinahanglan nga tawgon ning balaka og “avant gardo”. Tugutan na lang siguro nato nga ang mismong balak nga mo-define sa iyang kaugalingon. Aron morag dili sad kini pretentious paminawon. Gani, paigo na sa akoa ang uluhan nga “Tigmo sa Urom nga Way Ugma”, di na kinahanglan nga isiyagit pa gyud ngadto sa tigbasa nga kining balaka kay usa ka soneto. Imagine: Di ba kaha moisa ang imong kilay kung makakita kag maskulado nga dunay patik sa iyang bukton nga gakanayon “Laki ko, bay”.

------------------------------------------------------------------------------------
NOTA BENE: Dihang gasugod pa ko og pamalak, naungo pud ko og suryalismo. Ang pipila sa mga suryalistang balak nga akong nasuwat kay mabasahan ani nga website: http://balakakungdaku.blogspot.com/.

------------------------------------------------------------------------------------