kulitog sa pusod

Sa Dihang Namuso Kong Audrey, Ang Inidoro Mura Na Ug Psychedelic Sunny Side Up

2009-07-26T22:45:00.000-07:00

ni Marquis de Kintolimbo

KOMENTARYO NI BUTCH BANDILLO

Sa dili pa ta modayeg o mosaway aning balaka, ato una ning kulitogon minus sa pa-epek nga visual aids. (Gikugihan gyod nako og type out ang text.) Atong huboan ning balaka sa iyang gisul-ot nga kamison aron sayon ang pagkumot-kumot sa mga parte nga gidayandayanan. Pero, tagsulat, ayaw lang kabalaka, kay ato sab nga hinol-hinolon ang kamison aron sutaon ang klase sa tela—seda ba o paplin o unsa ba. Unya ato sab nga tan-awon ang balak in all its kaleidoscopic glory.

Sa Dihang Namuso Kong Audrey, Ang Inidoro Mura Na Ug Psychedelic Sunny Side Up

hugaw naglutawlutaw nga kung imong pasiplatan sa ibabaw murag tawgi pero kung imong tutokan murag talong. galing lang, nagkadaiya iyang kolor murag halohalo nga ispesyal sa chowking murag bangaw sa ugma-damlag nga hulaw. pero kung imong ipalayo ang imong panan-aw mura kinig asin ug ang itlog tataw nga sa makausa gipanag-iya sa kanhi usa ka bantris nga buring. nganong nakaingon ko? aww, tan-awa ra gud. ang iyahang pughak di ba adunay winisik sa painting ni pollock. daw bukong nga bag-o pang napulak. klase-klase nga dibuho ang imong maaninag sa iyang bulok. tubol nga walay ulok pormag inkblot ni rorschach. pormang letter v nga mura pod ug langgam nga naglupad pero gidakop sa di maiswag nga kahingpitan. pormag talumtum sa amerkanang green og mata. kay unsang tamaa… ayyy, isla! hala! haskang buanga! awom diays negra. hayan nasayod ang langaw nga sa igong panahon siya adunay lang-at sa adlaw. di angayng kabalak-an ang kasamtangang bugno sa takna. kahibawo ka ba nga inig hunas sa dagat ang baybay mingawon sa kagubot? kay sa katapusan ang tagubtob ug kasikas banwason sa balud nga mokuso-kuso sa tanang hugaw nga naglutawlutaw.

* * * * *

Audrey Stripped Bare by Her Bachelors, Even

1. Ang composition technique nga gigamit dinhi pwede natong tawgon og “stream of psychedelic self-consciousness.” Konektar-konektar lang, pabanda-banda sulod sa inidoro sa kahimatngon. James Joyce jiggled by a joint. Pero lisod sutaon kon duna ba gyod kahay visual prompt ang images dinhi, o gapatuyang lang ang tagsulat og palami. Isip balakero, makaingon ko nga gapatuyang ra ni siyag pasirit. Akong sugyot sa tagsulat: sulayi kunog pahugot og gamay ang nozzle sa hose of free association sa sunod balak nga ingon ini.

Hinuon, dili malalis nga clever ning balaka, ug ang tagsulat suhito sa tradisyonal nga pamaagi sa pamalak. Gani, gihipos sab kintahay sa tagsulat ang nagkaguliyang nga mga pantasma sa iyang faex delicti pinaagi sa pagbalik sa unang imahe sa balak (“hugaw nga naglutawlutaw”).

2. Gisambogan sab ning paagiha sa surrealist technique nga gi-popularize ni Dali, nga iyang gitawag og “paranoiac-critical” method. Pero painting ang gihisgotan ni Dali. Ang paglayat sa pangpang gikan sa painting paingon sa poetry lisod uyamot. Daghang misulay pero nahitumpawak sa bung-aw sa kabalikwaotan. Kining pagkaambaka malamposon, nakakapyot og nag-igdal nga gamot sa kapayas—nakalabang ra tawon, pero nakaigit sab lagi. Abtik hinuon kaayong namupho ang balak sa iyang igit.

3. Apan, hain man si Audrey? Kon ang persona namuso kang Audrey, nganong tai may iyang nakita? Namuso ba siya lusot sa buslot sa kisame? Kun mao, unsay iyang gibuso, ang alimpulo ni Audrey? Di man tingali expected nga mag-handstand si Audrey, no? Kon wa niya tuyoa nga nakapasiklap siya sa inidoro, nganong wa man niya baliki og hisgot si Audrey?

4. Apan, hain na man si Audrey? Kon ang persona namuso kang Audrey, unya tai ang iyang nakita, tingali Audrey maoy angga niya sa Inidoro (ginamit ang technique sa haplological reverse consonance, ha ha). Tai gyod ang iyang tuyo, kay naa ba goy kalambigitan ang Audrey nga babaye sa sunny side up dinhi? Bitaw, sa kadaghan na sa tai nga akong nakit-an, way tai nga ingon ani ka daghan og sagol. Pananglit, kining tawgi. Unsa man ni, kigwa?

* * * * *

My Audrey Hangs Here

1. Makapadani ning balaka sa imong pagtagad. Dili gyod hinuon ka kahunahunag inidoro, bisag wa tay tama, itlog gyod ang atong tan-aw ani. (Kita nga readers — or lookers — four times removed from reality na — or is it five?)

Lami sab ang rainbow-colored nga langit-langit. Ang resulta mora gyod hinuon og gasolina (langit-langit nga nadan-agan sa langit), pero sige lang, kay psychedelic man, deranged ang senses. Rimbaudian merde par excellence.

2. Kon dili lang basahon, dili baya ta lud-on aning balaka. Basin ganig gutomon kadtong mahilig og itlog.

3. Way duda nga dedicated artist ang tagsulat. Dili ni lalim obrahon, bisan kon computer geek pa ang nangitlog ani. Gani, dili ni mahuman og usa ka sitting. Maabtan pag kalibangon ang tagsulat. (Added inspiration gyod hinuon ang pag-adto sa kasilyas.) Wa ta kahibawo, basig gidala niya iyang laptop sa kasilyas unya nag-multitasking siya didto.

4. Mahimong ingnon nga ang pagpakapin sa visuals usa ka subterfuge aron dili maklaro nga kulang og igo ang balak as mere words. Pero mahimo sab ingnon nga mas nakapaduol sa Longinian sublimity ang pictorial complement. Kaon ug kalibang. Oral and anal.

Pero kon dili gyod type sa magbabasa, nindot sab ning balaka himoong design sa greeting card. Padad-i dayon kadtong sa imong mga kaila nga nag-diet. Kon dili sila kasabot og Cebuano, seguroa lang og hubad sa pinulongan nga ilang masabtan.

* * * * *

The Persistence of Audrey

1. Aprub ko aning balaka. Ang tagsulat naay imagination in the order of Marco Evaristti (q.v.).

2. Aprub ko aning balaka. Ang ako lang panghinguto ani naglambigit og duha lamang ka punto: ang ulohan nga tinaod ra, morag ang extant Nike (Winged Victory) nga gitaoran ang abaga sa upaw nga bust ni Homer. Dili pa ulahi nga ilisan ni sa tagsulat. Ikaduha, ang over-all visual experience: nasobrahan ra ang pagkaitlog ini tan-awon—naa pay highlight sa upper right hand side sa pughak. Kon makaya sa tagsulat cum computer artist nga sa pagtan-aw natog usab (o kon hiyongon nato atong mata) makakita tag inidoro, mas nindot. As it is, hinuon, pwede ra man dili usbon pero himoong tigmo: Itlog kon tan-awon pero tai kon basahon.

3. Kon gusto ang tagsulat nga mo-explore sa possibilities aning balaka, akong isugyot nga himoon niyang pormag mapa sa Bohol ang pughak unja padajonon nija ang ijang jama-jama hangtod tajakan sijag ninja.

4. Sa akong tan-aw, kon molahutay lang og tikdol-tikdol sa pamalak ang tagsulat ani, unya dili siya ianod sa iyang predilection for psychedelics, magmalamposon ni siya. Hayan modako ang iyang itlog isip balakero. (Metaphor lang ni, ha.)

P.S. Sorry kon para sa uban way kritisimo nga nahitabo ining akong komentaryo dinhi. Ato lang iangay-angay sa balak ang atong komentaryo.

* * * * *

Notes:

1. Referenced artworks: The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even, by Marcel Duchamp; My Dress Hangs Here, by Frida Kahlo; The Persistence of Memory, by Salvador Dali.

2. Niay pipila ka mapuslanong links (or mga link) alang niadtong nangitag ginagmayng refresher kabahin sa concrete poetry:
www.poets.org/viewmedia.php/prmMID/5649

web.whittier.edu/barnstone/CONCRETEPOETRY.HTM
switch.sjsu.edu/switch/sound/articles/wendt/ng1.htm

Kon gusto kag digital samples, suwayi ang: www.thewordproject.com

Nangluod sa lapyahan sa Balamban

2009-07-15T10:05:00.000-07:00

ni Genalyn Omapas

1 Sakura desu ka?

2 Nindut na untang pangkutluon
3     ang mga nanagikid-ikid nga mga
4     cherry blossoms sa Hiroshima.

5     Magkat-un na unta ko pagbalanse
6     sa bisikleta nga akong sakyan
7     padulong sa Kambara Kisen
8     og didto na unta nako sugdan
9     pagtapak-tapak ang mga pisa
10   sa akong mga damgo
11   guyod ang mga baroto
12   nga mag hatod nako og Yen.

13   Lami na unta tagamtamun
14   ang bino nga tinahud sa Hokkaido
15   Moshi moshi, Aregato guzaimasu
16   Dili lang kani akong makat-unan
17   nga pinulongan sa Japan
18   Kung wala ko nangluod
19   sa lapyahan sa Balamban.

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Unahon natog hinlo ang hisgutanan sa spelling ug grammar.

LINYA 2: “Nindot” imbis na “nindut”.

LINYA 3: “Nanag-ikid-ikid” – kinahanglan og hypen.

LINYA 4: Redundant ang plural form sa “cherry blossom” dinhi. Ang balaod: kung plural na gani ang English word, dili na kinahanglan modungag og “mga”. Ug kung ato ning korehian, mao niy kapilian sa tagsulat: 1) “ang nanag-ikid-ikid nga cherry blossoms”; 2) “ang mga nanag-ikid-ikid nga cherry blossom”; 3) “ang nanag-ikid-ikid nga mga cherry blossom”.

LINYA 5: “Magkat-on” imbis na “magkat-un”. Mao sab ang sa LINYA 16: “makat-onan” imbis na “makat-unan”.

LINYA 8: “Ug” imbis na “og”. Ang “ug” dinhi kay conjuction, ug dili article nga ang spelling kay “og”.

LINYA 12: “Maghatod” – kinahanglan takduon. Mora sad og dili kinahanglan i-capitalized ang “yen”.

LINYA 13: “Tagamtamon” imbis na “tagamtamun”.

LINYA 14: “Tinahod” imbis na “tinahud”. Ug kinahanglan sad og tuldok sa tumoy sa linya.

LINYA 15: Punctuation: Morag kinahanglan og period imbis na comma human sa pulong nga “moshi”, ug dugang period sa tumoy sa linya.

LINYA 18: Dili kinahanglan i-capitalize ang sinugdanang pulong kay sumpay ra man ni siya sa previous line. Ug morag kinahanglan pud i-rework ning linyaha aron motakdo sa previous clause ngadto sa “kung wala pa lang ko mangluod”

* * *

Karon, ipahamtang nato ang gihisgutan sa imabaw:

1 Sakura desu ka?

2 Nindot na untang pangkutluon

3 ang nanag-ikid-ikid nga

4 cherry blossoms sa Hiroshima.

5 Magkat-on na unta ko pagbalanse

6 sa bisikleta nga akong sakyan

7 padulong sa Kambara Kisen

8 ug didto na unta nako sugdan

9 pagtapak-tapak ang mga pisa

10   sa akong mga damgo
11   guyod ang mga baroto
12   nga maghatod nako og yen.

13   Lami na unta tagamtamon
14   ang bino nga tinahod sa Hokkaido.
15   Moshi moshi. Aregato guzaimasu.
16   Dili lang kani akong makat-onan

17 nga pinulongan sa Japan

18 kung wala pa lang ko nangluod

19 sa lapyahan sa Balamban.

Ampay kaayo nako ang ka yano aning balaka. Yano ra tuod pero lawm diay og dulot kung imo kining palandungan. Sa mga detalye nga gilitok kanato sa balak – igo ug takdo kaayo nga nakapahulma sa persona ug sa iyang sugilanon. Tataw nga ang namulong dinhi kay mikagiw gikan sa iyang lungsod (Balamban) ug nanimpalad karon sa laing dapit (Japan).

May conceit gamay ang balak diin dili gyud matino pag-ayo kung babaye ba ang persona dinhi o lalaki, ug kung unsay iyang trabaho – kung japayuki ba o trabahante sa kompanya. Pero tataw nga ania siya aning nasura aron mangita og sapi (LINYA 9 - 12).

Himatikdi nga ang tension aning balaka kay anaa sa iyang tuno – sa iyang voice. Sa paagi nga gihan-ay ang balak, morag di ta kamatikod nga misulod ta sa hunahuna sa persona – sa iyang conciousness. Mora tuod og dunay gikahinabi ang persona, pero pwede kaayong ingnon nga namulong ra siya mismo sa kaugalingon.

Hisayri pud nga ang katapusang duha ka linya kay maoy yawi sa kandado aning balaka. Ang pagpangluod kuno niya sa iyang gigikanang dapit ang hinungdan nganong nakasinati siyag kahigwaos – nganong adunay siyay mga pagduhaduha – pananglit, nganong di siya katagamtam og tumang kalipay samtang galantaw sa cherry blossom (LINYA 2 - 4) o nganong di siya makapaundayon og paanod sa kahubog (LINYA 13 - 14).

Ang gahom, para nako, aning balaka kay anaa sa iyang paradoxical implication. Tuod, ang iyang pagpangluod maoy hinungdan sa iyang pagkapadpad sa halayong dapit (nga matawag ra ba unta nato og swerte), apan di diay siya kasinati og kabus-ok sa pagbati gumikan ang tinuorayng bul-og sa iyang dughan kay atoa ra gihapon gahaguros sa lapyahan sa Balamban. Sa ato pa, kining balaka kay mahitungod sa kahidlaw – sa kamingaw sa gigikanang dapit.

Sa teknikal nga aspeto, wala lamang diay makahatag og local color ang mga Hinapon nga pinulungan nga makaplagan sa balak, apan sa kinatibuk-an, mihatag kini og sophistication sa balak. Gani, sa unang entrada pa lang, mihatag kinig epektibong “defamiliarization” ngadto sa tigbasa. Ug dugang nga texture, nindot pud tingali nga imbis na “bino” kay “saki” (Japanese wine) ang gilitok sa LINYA 14.

GRADO:

Ug sa kadlawon giabrihan ko

2009-07-01T18:43:00.000-07:00

1 ang bintana
2    sa kalag

3    nanglangoy ang barongoy
4    sa sabaw nga damgo

5    nangambak ang baki
6    sa punong nga kahiamgo

7    naglalis ang gangis
8    sa akong pangabubho

9    namista and dulon
10   sa bangaw nga misteryo

11   nanglupad ang kabakaba
12   sa orasan sa hunahuna

13   ngadto sa tanaman
14   sa bahakhak ug luha

15   ngadto sa atop
16   gitunga ang bulan

17   ngadto sa bulan
18   nag-ilog sa duyan

19   ang mga pak-an
20   gialimungawan

21   kaming tanan
22   nasaag

-- ni Marquis de Kintolimbo

KOMENTARYO NI OMAR KHALID

Ang ganahan kaayo nako ining balaka mao ang tinguha sa pagkamakanunayon sa iyang temperamento. Kon wa ko masayop, ang tema niini — kon pananglit ato gyong pugson — mao ang kaaliwasa sa kalag. Tanang imahen nga gipasupot sa magbabalak nahiusa ngadto sa katuyoan nga mao ang pagpasundayag sa usa ka dakong mino sa tawo taliwa sa usa ka higayon. Kini lang daan, makita na kaayo ang kahanas sa magbabalak bisan sa pipila ka kakulian nga sa matag karon ug unya hisindolan sa atong suod nga pag-aninaw. Niini, tataw ang iyang buot ipakuot — ang posibilidad sa daghang panghitabo ilawom sa mga reyalidad ning kinabuhia. Ug kini mahitabo lang kon “sa kaadlawon ablihan ko ang bentana sa kalag”.

Duha ka puntos ang labing bug-at nga kalidad, alang nako lang, niining balaka. Una, anaay daghang kalihokan sa suryal nga mga talan-awon nga sibo kaayong teknika isip himan sa kahimoan sa balak. Sa ato pa, kapid-an lang ka linya, adunay daghang nanghitabo. Wala gani tay makita nga pagbalik-balik sa mga epekto sa imahen nga sagad kaayong ikahibagat sa mga nobatos. Ikaduha, gihan-ay niya ang tanang imahen nga samag collage nga mga hulagway ug nagpakaaron-ingnon nga siya saksi lamang ug walay mahimo pagkuwestiyon sa katinuod niining tanan niyang nakita. Ang persona buot moawat sa kabalingag sa usa ka sleepwalker. Sa laktod, kahibawo siya unsaon pagbitik sa utot sa ungo.

May estilo sad siyag gamay paghimog ulohan bisan tuod kon kini dili bag-o sa kasaysayan sa katitikan. Kadali ra natong mapanaghapan nga lagmit nakabasa siya sa mga mugna e. e. cummings ug uban pa (remember “somewhere i have never travelled”?). O mahimo sab nga wa siya kabasa unya mitungha lang gyod sa iyang hunahuna ang ingon nga paagi sa pagtagik aron mapakita nga naglakawng wa sa hustong panimuot ang punto de bista sa balak.

Hinuon, kining balaka mahimong tinuod lamang kon: una, kuyogan nato ang magbabalak sa iyang mga assertions. Ug kuyogan lang gyod nato kay mao may iyang gipasundayag. Kay kon atong lantugion, unsay atong mahimo pagtuis sa kamatuoran nga gituohan nga nagakahitabo sa ubang hunahuna?

Medyo nakalitan lang ko sa kakalit sa mga imahen. Ang buot ipasabot, makapangutana lang ta nganong wala mahibulong ang persona sa balak sa mga imahen nga iyang nakita (kun nasinati) sa kaadlawon (lagmit naglakaw nga nakatulog lagi, hehe). Kon wa mahibulong ang persona, unsa na kaha ko isip usa lang ka magbabasa? (Sa tagsulat niining balaka: palihog basaha ang klasikal nga hukngay ni Longinus — “On Sublimity” — nga naghisgot bahin niining argumentoha.) Mao tingali nga dili subtle ang epekto. Pero tagidyot ra ni nga kahuyangan. May pagkabug-at sab ang hagsa sa mga pulong nga gigamit to the extent nga dili na hinuon madamgohon ang dagayday (kay gi-presume man lagi nako nga surreal ning balaka). Tungod niini, wala na hinuon kagiyahi ang magbabasa aron subayon ang kinauyokan nga tinguha sa balak tungod sa diyotayng kakat-ag sa mga imahen. Sa ato pa, ang kadaghan sa iyang imahen mao ra sad ang nakaingon nganong wa niya masipong sa tumang kahingpit ang gitinguhang kahiusahan.

Gihinayan ra sab ko sa puwersa sa “sabaw nga damgo”. Kon ang barungoy maglangoy, sabton nga kini dakong buhi. Apan kining maong linya sa hunahuna, gipahinayan sa “sabaw nga damgo”. Ngano? Dili ta makapaabot nga makalangoy ang barungoy sa sabaw. Otherwise, dili na surreal ang epekto niini kondili pangilad na. Bisan sa suryalismo, kinahanglan sab nga iangkla nato ang mga imahen aron himoong katuohan ang nagakahitabo luyo sa conscious world of realities. Yes, in a surreal world, a carabao can fly like a hawk. But please… please… let the laws of aerodynamics govern such a flying carabao. Kay dili man tingali complete departure sa reyalidad ang suryalismo, sa akong sabot lang sab hinuon.

Pero makita nato nga dili bag-ohanon ang magbabalak. Atong mabantayan nga nasayod siya sa epekto sa panagpares sa mga pulong. Pananglit, sa iyang mahipnoong pagdugtong/pagpares sa mosunod nga mga pulong: ablihan, bentana; langoy, barungoy; lalis, gangis (tatawng kahibawo siya sa kaalingisig sa gangis nga morag maglalis).

Apan ang problema lang kay ang balak kinahanglan man sab nga magbaton og kahiusahan sa iyang mga imahen aron dunay magkupot niini nga pundasyon segun sa gibatbat ko na sa ibabaw. Ang dakong pangutana: unsaon nato pagkonektar sa linya 1 patigsapong sa linya 10? Apan sa gikaingon ko na, kon kuyogan lang nato ang magbabalak sa naabot sa iyang imahinasyon, nan, mapugos ta pagsalikway nga dunay kapakyasan dinhi. Matod sa mga guwatsinanggo, tuo na lang aron ta madali. Isipon ko na lang nga wa lang gyod tingali nako magukod ang lintunganayng rason nga nagpahipi niining parteha sa balak ug mapugos ko pag-isip nga kini maoy laing birtud sa iyang pagkamaayong balak. Ug isipon ko na lang nga iya kining gipamatud-an sa kataposang duha ka linya: “ug kaming tanan / nasaag”.

Ang maayo tingali sa balak mao ang mait-ong pagkontrolar sa magbabalak sa iyang materyal. Ug dinhi, bisan sa ginagmayng kahuyangan, nakita nako nga nagtinguha siya pagkab-ot sa ingon.

GRADO:

Sa Babayeng Gikaibgan

2009-06-28T05:19:00.000-07:00

ni Kevin Lagunda

1 Wa kadagan ang mga singot
2     Sa dihang nitapot ug nilikos
3     Ang mga tutok nimo.

4     Ang ilang tinan-awan mga bato
5     Nga nakapandol nimo.

6     Bisag napangos ka na, gisunod-sunod
7     Gihapon ka nila. Hangtod naumod ka.
8     Apan di ko sama nila. Akong subayon ang tunob
9     Sa pinitik sa imong kasingkasing.
10   Bahala nag sa unahan ako ang masukamod.

KOMENTARYO NI BAMBI BELTRAN

Sa titulo pa lang daan, kining balaka gahatag na dayon sa akong hunahuna nga kini mahitungod sa gugma. Ug tungod lagi kay ang gugma mao man ang pinakainila nga bakho sa mga magbabalak sa tibuok kalibutan, moresulta kini sa paghunahuna nga: “Gugma na pud.”

Busa, mas maayo kung adunay kalainan ang garay sa manunulat nga molahi sa laing mga balak kabahin og gugma.

Tuod man, lahi ang garay aning balaka sa gugma kay singot man nga nagdagan ang iyang primerong gilitok nga napugngan sa mga tutok nga nitapot ug nilikos sa babaye. Sa pagpadayon sa balak, nahimong bato kining mga tutok nga maoy nakapandol, nakapangos ug nakapaumod sa babayeng gikaibgan. Dinhing bahina, ni-shift ang tono sa manunulat. Matud pa niya lahi siya sa uban – kay subayon niya ang matag pinitik sa kasingkasing bisan pa man og siya ang masukamod.

Ang tingog dinhi gikan sa usa ka lalaki nga naibog sa usa ka babaye. Adunay uban nga kalalakin-an nga naibog usab sa susamang babaye. Abtik kini sila ug dili ligdong ang ilang tinguha kay makapandol ug makapangos man. Nalingaw ko dinhi kay medyo surreal ning bahina sa balak. Ang tutok kuno nakapaundang sa singot unya nilikos sa babaye pagkahuman nahimong bato nga balakid sa dalan niya. Masabtan dinhi nga ang babayeng gikaibgan nadala sa mga engganyo sa laing mga lalaki. Adunay distansya ang manunulat sa gaunang pito ka linya ug daw nagtan-aw lang siya sa panghitabo ug naghunahuna nga: “Da, mirisi, nagpatonto ka, di naumod ka lagi.” Apan sa katapusang tulo ka linya sa balak, nausab ang iyang tono.

Ang akong balatian maoy primerong gihikap aning balaka. Apan pahimangno usab siya sa mga kababayen-an nga dili magpadala sa mga tutok (flattery man siguro ang buot ipaibot ani). Bogo sab ning bayhana kay napandol na (nailad sa gugma?), nagpadayon pa gihapon hangtod napangos (namabdos?) hangtod pa gyud naumod (gibiyaan?). Kini nga progression, maayong pagkahan-ay sa manunulat.

Aduna say elemento nga sarcasm dinhi nga ambot ug tinuyo ba – o ako ra nang pangagpas. Apan kini pud mismo ang mihatag sa balak og katinuoran. Usab, tungod niini nga tono, nakahunahuna ko nga usa kini ka unrequited love, o kung dili ba “wala makaingon” nga klase sa gugma.

Ang ganahan nako niiini nga balak kay dili pinugos, ug lahi siya sa naandan nga mga Sugbuanong balak bahin sa gugma nga mohalad sa bituon ug langit sa usa ka ligdong nga babaye. Kay dinhi, wala man niya gi-bazooka ang mga bato sa atubangan sa babaye ug dili na man usab ligdong ang naumod intawon nga babaye.

Kabahin sa mga pulong nga gigamit sa manunulat, redundant na ang tinan-awan (LINYA 5) kay ang “tutok” (tinan-awan sa tutok) man ang gihisgotan. Busa mahimo siguro kining ilisan sa pulong nga “kalayo” aron mo-rhyme sa “bato” ug “nimo”. Ang kalayo usab magdala man sa connotation nga init ug kuyaw nga mokatay ug makapaugdaw sa tanan. Mao kini ang resulta:

Wa kadagan ang mga singot
Sa dihang nitapot ug nilikos
Ang mga tutok nimo.

Ang ilang kalayo mga bato
Nga nakapandol nimo.

Sa kinatibuk-an, nitaas ang akong kibot aning balaka. Simple, dili pretentious ug matinud-anon.

Pagpanginhas

2009-06-25T23:17:00.000-07:00

ni Nancy Garcia Noel

1 Imong angkunon ang hunasan
2    Sama sa pag-angkon nimo sa kang inday’ng dughan
3    Dala anang karaang sakab ug sapang
4    Gipaningot ka og gukod sa kasag nailad ka pa sa umang
5    Hinay-hinay nimong hiramon
6    Ang mga hilumon nga kinhason
7    Sa huna-hunang daw kamot
8    Ni Inday’ng mauwawon
9    Sa kagustuhan nga ikaw makasikop
10   Sa gugmang sama sa pasayan
11   Sunod-sunuron nimo hangtud madakpan
12   Dayon pahiyom, nalipay
13   Kay sa imong kidhat ra diay nadani si Inday
14   Ang pagpanginhas pareha gayud
15   Sa pagpangulitawo nimo sa usa ka dalaga
16   Kinahanglan ganiron nimo ang tibuok hunasan
17   Walay mata sa litob, punaw ug buwan-buwan
18   Nga imong matumban o mahilaktawan
19   Gani kinahanglan dili ka makamugna ug kisaw
20   Kay sa kahilom ra si inday magpakita ug mugimaw
21   Karon ikaw nagahimas-himas sa kamot ni inday
22   Gitagamtam ang gugma sa tumang kahayahay
23   Wala nay laing masulti ang mga tsismusong agukoy
24   Kundili ang pagpasiplat dayon panaghoy.

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Unahon nato og sabay ang mga teknikal nga isyu sa di pa nato hiram-hiramon ang mga butang nga nagpahipi o gipangsipitan sa balak. Ug mao niy akong mga nakit-an nga inconsistency:

1. PUNCTUATION – Sa sinugdanan, wala kini mogamit og punctuation, apan pag-abot dapit sa tunga-tunga takulahawng mipughit kini og comma (LINYA 12 ug 17), dayon tuldok (LINYA 24). Gawasnon ang usa ka magsusulat sa dili paggamit og punctuation, pero kinahanglan siguro nga adunay rasun ug makaesplikar mismo ang tagsulat nganong iya kining giabandona. Ug kung akoy pabut-on, butangan kini nako og hustong punctuation.

2. PAGTAKDO SA DUHA KA PULONG – Migamit og apostrophe dihang gitakdo ang “inday” ug “nga” – sa pulong nga “inday’ng” (LINYA 2 ug 8), apan ang ubang mga tinakdong pulong kay wala. Siguro tangtangon na lang ning apostrophe aron ma-consistent sa ubang mga pulong. Kay ugaling mohukom ang tagsulat og gamit sa apostrophe, ang ubang pulong kay kinahanglan pud og apostrophe – sama pananglit sa “imong” (LINYA 1) nga suwaton unta kini isip “imo’ng” (tinakdo sa “imo” ug “nga”). Dugang pagpalawom mabasahan dinhi -- pindota ni.

3. CAPITALIZATION – Ang pulong nga “inday” kay gi-capitalized (LINYA 8 ug 13) apan ang uban wala (LINYA 2 ug 21). Ugaling isipon ni sa tagsulat isip proper noun, kinahanglan i-capitalize na lang siguro ang tanan. Otherwise, pwede pud nga puro lower case ang tanan.

* * *

Ug may nakita pud kong angay sapangunon, ginagmayng butang nga milubog sa lim-aw. Hisayring ang mosunod kay tratahon sa tagsulat nga mga sugyot lamang gikan sa kritiko ug dili gayud isyu sa kasaypanan nga naa diha mismo sa balak. Buot pasabot, indulhensya ra ning mga mosunod nga punto gikan sa kritikong hilabtanon.☺

1. LINE BREAK – Aning bahina, wala koy problema sa linya nga dili tupong, apan dunay mga linya nga mas maayong buk-on aron mas tin-aw ug dili bug-at sabton – sama pananglit sa LINYA 4, nga ang “ug nailad ka pa sa umang” kay pwede rang ipakanaog ngadto sa laing linya. Angayan diay hinumduman nga ang line break kay usa ka elemento sa versification. Busa kinahanglan conscious o may kaamgohan ang tagsulat nganong ingon niana ang iyang pagkaputol sa matag linya sa tibuok balak. Tungod ang line break kay posibleng gamiton sa tagsulat isip paagi sa pagpakita sa tinguhang porma o epekto sa pagbasa – aron makamugna og cadence, caesura, o enjambment.

2. ESPELING – “Hangtod” imbis na “hangtud” (LINYA 11) ug “mogimaw” imbis na “muginaw” (LINYA 20). Kung maglibog ka unsay hustong espeling, konsultaha ni nga website – binisaya.com.

3. HYPENATION – Din-a kinahanglan og hypen ang pulong nga “hunahuna” (LINYA 7). Ang hypen gamiton lang kung ang gidobleteng pulong kay gama sa pulong-ugat (root word). Busa, husto nga naay hypen ang “sapa-sapa” (kay pulong-ugat man ang “sapa”) o “paghimas-himas” (tungod sa “himas”). Apan sayop ang pagsulat og “bit-bit” isip hyphenated gumikan wala may pulong nga “bit”, o kaha “huna” alang sa “hunahuna”.

4. TUKMANG PULONG – Sigun pang Coleridge: Poetry is the best words in their best order. Kung tugutan ang akong pagkahilabtanon, isugyot nakong pang-ilisan ang mosunod nga mga pulong:

* “Bitbit” imbis na “dala” (LINYA 3): Mas concrete ang “bitbit” ug mas descriptive – nga gikuptan gyud sa kamot ang sakab ug sapang – samtang ang “dala” kay medyo generic hunahunaon.

* “Paningkamot” imbis “kagustohan” (LINYA 9): Ambot lang, pero morag kuwangan ra ko og pwersa sa pulong nga “kagustohan”. Kung sa suka pa ni, kuwang og dugang kaaslumon. Tan-awa ang duwa sa pulong nga “paningkamot” kung itugbang ugaling sa pulong nga “makasikop” – dili ba may nagpahiping “kamot” sa pulong nga “paningkamot”? Laing pulong nga pwede gamiton dinhi kay ang “tinguha”.

* Mas gamiton nako ang “parehas” kaysa “pareha” (LINYA 14) aron mosagitsit kini sa pulong nga “pagpanginhas”.

* Mas maayo ang “o” imbis na “ug” (LINYA 17) aron medyo open-ended. Definite ra kaayo ang “ug” – nga kini ra gyung tulo ka kinhason ang dili matumban. Apan kung moingon ka nga “litob, punaw o buwan-buwan”, nahimo kining inclusive sa uban pang kinhason nga wa hinganli sa balak.

Kung atong ipahamtang ang gipanghisgutang mga sugyot, mao niy mahimong dagan sa balak:

1 Imong angkunon ang hunasan

2     Sama sa pag-angkon sa kang indayng dughan.
3     Bitbit anang karaang sakab ug sapang
4     Gipaningot ka og gukod sa kasag
5     Ug nailad ka pa sa umang.
6     Hinayhinay nimong hiramon
7     Ang mga hilumon nga kinhason
8     Sa hunahunang daw kamot
9     Ni indayng mauwawon.
10   Sa paningkamot nga ikaw makasikop
11   Sa gugmang sama sa pasayan,
12   Sunod-sunuron nimo hangtod madakpan.
13   Dayon pahiyom, nalipay
14   Kay sa imong kidhat ra diay nadani si inday.
15   Ang pagpanginhas parehas gayud
16   Sa pagpangulitawo sa usa ka dalaga
17   Kinahanglan ganiron ang tibuok hunasan.
18   Walay mata sa litob, punaw o buwan-buwan
19   Nga imong matumban o mahilaktawan.
20   Gani kinahanglan dili ka makamugna og kisaw
21   Kay sa kahilom ra si inday magpakita o mogimaw.
22   Karon ikaw nagahimas-himas sa kamot ni inday,
23   Gitagamtam ang gugma sa tumang kahayahay.
24   Wala nay laing masulti ang mga tsismusong agukoy
25   Kundili ang pagpasiplat dayon panaghoy.

* * *

Bisag didactic diyutay, alang nako, malampuson kaayo ang maong balak. Dalaygon kaayo ang pagkalalik sa konsepto sa pagpangulitawo ngadto sa pagpangihas. Ang parallelismo hugot kaayo gikan sa sugod hangtod sa katapusan – ang hunasan kay sama sa dughan; ang pagsikop og kinhason ngadto sa paghiram sa kamot sa minahal; ang ganid nga pagpanginhas ngadto sa katakos sa pagpangulitawo; ang kinaiya sa babaye nga maitandi sa kinaiya sa mga mananap sa dagat.

Tuod man, ang nakahatag og kalamposan aning balaka kay ang lig-on nga pagkagamit sa controlling metaphor. Dinhi atong mapanid-an ang ka suhito sa tagsulat ngadto sa kinabuhing dagat – nga nakahibaw gayud siya sa iyang gipamulong ug sa implikasyon sa iyang nalitok nga imahe.

Tan-awa pananglit nang pagtandi niya sa konsepto sa gugma ngadto sa pasayan (LINYA 10-12 sa bag-ong bersyon). Alang sa tigbasa nga walay kasayuran sa pagpanginhas, buot nakong hisgotan nga ang pasayan lisod kaayong dakpon kay kusog kaayo kining moiktin – intawon, grabe kini ka alisto molukso-lukso imabaw sa lim-awng tubig ugaling makamatikod kini og peligro. Para nako, precise kaayo kini nga hulagway sa usa ka ulitawong gasunod-sunod sa iyang gipanguyaban nga di buot magpadakop.

Obserbahi nga ang paghingalan diay sa mga mananap sa dagat aning balaka kay wala lamang mohatag og local color o mosilbing dekorasyon, apan milihok usab kini isip device sa pagpadayag. Nalingaw kaayo ko maghunahuna sa katapusang duha ka linya diin ang paghubit sa agukoy isip usa ka tsismuso – “mga tsismusong agukoy” – kay gamhanang militok og duha ka butang: ang literal nga mga agukoy nga mora tuod og mga tsismuso kung makit-an nimong magpundok gawas sa ilang isig ka lungag; ug ang mga tsismuso nga kung magtapok kay mora pud og mga agukoy. Grabe ka seamless dinhi ang ambiguation tali sa duha ka kalibutan – sa mananap ug sa tawo.

Kay ang tuno sa balak kay mi-border man sa flippancy, maong mapasaylo ra nako – ug andam ra pud nakong dawaton – ang pipila niini ka “cheesy” nga mga linya. Pananglit, ang paghisgot nga ang “kidhat” ra diay ang ig-anan ni inday (LINYA 14) – kay morag nipataphaw sa karakter ni inday, bisan pa man og tinuod nga adunay magbinhod ang dughan kung ugaling kidhatan. Ang LINYA 22-23 kay medyo corny sab paminawon – morag bidli nga sangputanan sa gugma ang description nga “tumang kahayahay”. Ug kung duna may paagi ang tagsulat nga madoktoran ning mga linyaha, moingon ko nga usa ni ka kinanindotan nga balak sa gugma nga akong nabasahan.

* * *

PAUTOT: Sukad karon, ang tanang balak nga akong tukion kay tagaan nako og grado. Agdahon pud nako ang kaubang panelista sa pagbuhat niini sa ilang pagatukion unya puhon nga balak, apan dili hinuon kini obligasyon. Kung ampay gani kaayo nako ang balak, di ko moikog og hatag og perpektong puntos – i-represtar nako sa napulo ka star.

Bweno, aniay grado nako aning balaka:

Kauhaw

2009-06-17T08:18:00.000-07:00

ni Marjohn Presbitero

1 Ang bidlisiw sa adlaw
2    sa kabuntagan maaninaw,
3    ug sa kalit lang nahanaw,
4    ang kahayag sa panan-aw.

5    Kalangitan nidag-um,
6    dampog nahimong itom,
7    timailhan sa ulan,
8    nagbahibalo ng daan.

9    Makusog na lanog,
10   Sa namungot na dugdog.
11   Tingog na naglagapak,
12   sa maisugon na kilat.

13   Talisik na nagbagsik,
14   inanay'ng namisik.
15   Hinay'ng tubig nidagayday
16   Mga tanom sa yuta nalipay.

17   Kauhaw sa nag-ugang yuta,
18   matambalan na unta.
19   Bungat sa init ug huwaw,
20   na gipadangat sa adlaw.

KOMENTARYO NI OMAR KHALID

Sa unang arangkada pa lang daan, tatawng nabulit kining maong mugna sa daghang kasaypanan sa batadila kun gramatika bisag di na lang nato isipon ang daghan sab kaayong sayop sa panitik kun espeling. Sa Binisaya, bantayan nato nga walay pulong nga “na” (LINYA 9, 10, 11, 12, 13, 18, 20) gawas lang sa panuaw kun interjection (Pananglitan: Na, naunsa ba ning balaka, uy!). Wala sad tay pulong nga “kabuntagan” (LINYA 2), “nagbahibalo” (LINYA 8). Angay nato ning estriktohon tungod kay ang balak maoy hatay sa mga pulong ug ang pulong kun pinulongan mao may behikulo sa balak (labing menos, sa kasagarang panabot). Sa laing pagkasulti, dili ta puydeng moapil og lumba sa langoy kon malumos ra gani ta sa usa ka garapong tubig. Ug kon buot man ganing usbon ang kagamitan sa pinulongan, bantayan nga kini nagpauswag kun nagpakita sa dakong posibilidad sa laing kagamitan sa pinulongan (in which, the poem should be), dili ang kasunggat niini. Ang kadanghag dili maoy birtud sa magbabalak. Hinunoa, ang kaigmat ug kabatid sa disiplina sa arte nga iyang gitinguhang sudlan.

Nahisgotan ko kini kay ang magbabalak gidahom nga dili danghag sa iyang pangamot. Sa balak diin ang matag pulong gipahimutang sa pinasahi niining han-ay aron pagpakita og certain effect sa magbabasa, kana kon nagtinguha man gani ang magbabalak sa pagkomunikar sa iyang “pagbati”, “ideya” o kaha “insight” (o unsa pay tawag ini sa ubang eskolar), ang pagmatngon usa ka dakong kalab-oton. Walay kalahian ang magbabalak sa seruhano diin ang matag ugat, atol sa dakong operasyon, giampingan nga dili mohagtos aron dili makahatag og mas dako pa hinuong kadaot inay ikaayo sa balatian nga giantos sa masakiton.

Ari kita sa tinguha ug intensiyon sa balak. Sa una nakong tan-aw, nagtuo ko nga bahin sa pagbati sa kauhaw ang buot pintalon sa imahen sa balak. Ang ulohan nagsugyot kanako sa maong ideya ug busa gipaabot ko nga maoy sangpotanan sa tanan. Sa unang linya, gipakita dayon ta sa posibleng tinubdan sa kauhaw (ang “bidlisiw sa Adlaw”; kadiyot lang, lahi diay tuod ang “adlaw” sa “Adlaw”). Apan gihinayan ra ko sa puwersa sa “bidlisiw”. Ang bidlisiw nagdalit og imahen sa “pagka maamumahong kahayag” ug busa dili sakit sa panit, dili sab makahubas sa laway (kana lagi kon mao kiniy punteriya sa magbabalak) ug busa, dili makamugna sa gibating kauhaw (dinhing bahina, gitugotan ko ang pisikal nga kauhaw). Apan kon kini emosyonal nga kauhaw, nan, tataw kaayong pakyas ang paggamit sa “adlaw” ingong kabuyong metapora pagkab-ot sa epekto sa kauhaw.

Apan kining tanan nahulog lang sad ngadto sa pagka walay pulos tungod kay ang gisugdan pagmugnang tensiyon (nga mao ang kauhaw) gisubhan man lang sad sa linya nga “ug sa kalit lang nahanaw / ang kahayag sa panan-aw”. Dinhing bahina, gisugdan na sad nakog abiabi ang panghunahuna nga “ah, basig dili ni naandang kauhaw”. Apan kining tanan hugtanong gisupak sa misunod nga estropa tungod kay ang mga pulong nga “dampog” (LINYA 6), “dag-om” (LINYA 5), ug “ulan” (LINYA 7) wala man gamita sa metaporikal nga han-ay. Ug busa, mobalik na sad ta paghunahuna nga kini pisikal lang gyod nga kauhaw sa kalikopan, so on and so forth…

Bukagay kaayo ang balak. Morag linung-ag nga sinaktag bahaw. Kon bahaw ang kan-on, mas maayo pag tughongon na lang gyog klaro, tsamporado pa ang gawas. Sa balak, gipangita nato ang sense of adventure o ba kaha ang sense of excitement. Mahimong ma-excite ta sa pagka ordinaryo sa balak. Apan dili gyod ta ma-excite kon kini wala mag-aso sa kalami. (I presume nga gusto tang tanan og lami nga balak, hehe).

Dako pa kaayo kining rebisahonon. Wala gyod koy nakitang depth. Wala koy nakitang hagit sa pagbasa. Busa, walay nahitabo nga balak. Gisulti na tanan sa magbabalak ug wala na siyay gibilin pang mumho nga matila sa magbabasa. Ang nindot nga magbabalak mao kadtong miisip sa iyang mga magbabasa/tigpaminaw as an equal partner in the completeness of the poem. Anaa hinuoy ideya sa usa ka balak. Lamang, wala pa kini masulat sa magbabalak.

I see no pain on the part of the poet. Walay angst. Gisuwat lang niya ang balak for the sake of writing. Wa niya hagita ang iyang kaugalingon pagtugkad sa halawom nga tinugkaran sa iyang kalag aron mahaw-as ang mutya nga nahimong kamatayon sa iyang tanlag. Sa laktod, wala siyay discovery nga napasundayag. Ang iyang gisulat, nahibaw-an na natong tanan. Hinuon, dili man sad ang tanang nahibaw-an na ang wa nay lami hamoy-hamoyon. Naa ni magsumala kon giunsa pagbiste sa magbabalak ang iyang balak aron kini mahimong angayan panahon nga kaslon kini panilaw sa magbabasa. Kon sa jerjer pa, puol sad nang kanunay lang lalaki ang naas ibabaw.

Ang nakaayo lang kay dunay saad nga nagpaabot ining balaka kon kugihan lang usab sa magbabalak. Gani, makigtanon man ang iyang romansa sa kinaiyahan dinhi. Kon daginoton, mahimong maghunahuna tag diyotayng kaigat niini.

Isugyot nako sa magbabalak niini nga hatagan niyag paghinuktok ang drama niyang gipasiugdahan: kining paghangop sa yuta sa nagsingabot nga ulan. Sa tan-aw nako, mao ni ang balak nga wa niya masuwat.

Ang Kagawasan sa Pagkalimtanon

2009-06-13T19:35:00.001-07:00

ni Neile Genica Mijares

1 Karon, human sa milabayng kwarenta ka tuig,
2     Sa unang higayon malimtan ni Besing og linya iyang toong kilay.
3     Nawani niya ang lapis sa eyebrow nga nasuksok
4     Ilawm sa mga basiyo sa haplas sa rayuma.
5     Kalit lang di niya matugkad nganung naglingkod siya
6     Atubangan sa samin sa may aparador.
7     Sa tinuod, maong nangunot ang kabang nga kilay ni Besing,
8     Dili niya mahinumduman daw kinsa iyang gipangandaman.
9     Ang iyang gitipigang hulagway sa tawng nisaad mubalik
10     Kwarenta ka tuig nang niagi nihanap sa iyang panumduman
11     Dihang nanambo si Besing sa abog nga samin.

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Ang kinaiya sa balak halangdon gumikan may kalidad kini nga motutok o molente sa usa ka gamayng butang, unya way tiawng nalitok niini ang dagko ug komplekadong tema sa kinabuhi – diha lang sa pipila ka linya.

Sa partikular nga balak sa imabaw, gamhanang nakapaambit kanato sa kangulngol nga mahiagoman sa tawong gibiyaan ug gahandom nga siya balikan. Kung ato ning palandungan, ang kahapdos niini kay anaa diha sa iyang wala malitok: nga ang saad kay usa ka hawla, ug ang tawong gapaabot kay wala ray kalahian sa usa ka tawong piniriso. Ispoko mo na, kwarenta ka tuig nang gapaabot si Besing ug matag adlaw way hupay ang iyang pagpangandam sa kaugalingon – kanunayng nangarte, gapagwapa, gatatsa sa iyang kilay – hinaot nga inig butho sa iyang minahal makakaplag lang gihapon kinig amor ngadto kaniya.

Apan anang adlawa, mahisayran natong misugod na og tukar ang pagkamalimtanon ni Besing, nakalimot na siyag retoke sa iyang kilay (LINYA 2), ug labaw sa tanan, nakalimot na mismo siya kung kinsay iyang gipangandaman (LINYA 8). Ug dili ba para kanato, sayon rang kat-unon ang paghinumdom, apan lisod kat-unon ang paglimot? Kay lagi, sigun pa sa nobelistang si Anita Brookner: Once it’s known, it can never be unknown. Gawas lang kung mopakyas na mismo ang atong panumduman – ug kung pisikal na nga mokagar ang atong utok o pangisip.

Ang tangkasunon nga tema aning balaka kay anaa sa iyang uluhan – ang “kagawasan” kuno sa pagkalimtanon. Buot ani pasabot, sa dihang nahimo nang limtanon (o giangu-ango) si Besing, nakakaplag na pud diay siya og kagawasan – human sa kwarenta ka tuig nga sentensya sa pagpaabot.

Tingali ang kinadak-ang balor aning balaka, kung ato ning palawman, kay anaa sa gitawag nako og ironic effect of existential melancholia. Hisayring ang “kagawasan” dinhi kay galukdo og ambiguity. Kung suwayan nato kini og lente, ang pangutana: nagpasabot ba nga dihang gawasnon na si Besing kay malipayon siya? Apan dili ba ang iyang “kagawasan” dinhi kay mahimong ingnon nga usa na pud ka hawla sa gingharian sa kasakit? Gumikan ang iyang kagawasan kay usa man lang ka matang sa paglimod – dihang gakunsabo ang katuigan ug ang iyang panumduman. Nan, imadyina ang senaryo kung ugaling mokalit lang og butho ang tawong iyang gipangandaman – kay ang kinabuhi ra ba pwerte gyung watsinanggoha.

Bweno, ibilin nato ning maong komplikasyon sa tigbasa. Ug sa di pa ko malimot, tuguti ko sa paghisgot sa mga butang nga angay retokihon aning balaka. Tataw nga bus-ok na man ning balaka, apan duna lang koy namatikdan nga ginagmayng sapilyahunon. Tulo ka teknikal nga isyu – espeling, grammar, ug pagkahan-ay sa linya o pulong.

* * *

1. ISYU SA ESPELING. “Tuong” imbis na “toong” (LINYA 2) – magsunod gani ang duha ka vowel, gahi nga “o” gyud nang mag-una, busa isulat kini nga “u” imbis na “o” – pananglit: “buot”, “luok”, “tuod”. Ang uban mosulat sa “ginoo” nga doble ang “o”, apan sa akong bahin, suwaton ko kini og “ginuo” gumikan sa maong hisgutanan. Ang epektibo diayng basihan sa espeling kay ang pandungog – busa kung maglibog ka sa espeling, litoka ang maong pulong ug paminawa. Ug ning bahina, kanang sa LINYA 5, “nganong” imbis na “nganung”; ug sa LINYA 9, “mobalik” imbis na “mubalik”.

2. ISYU SA GRAMMAR. Wala magkadimao ang verb usage – gasagol-sagol ang present ug past tense. Ang unang mga linya gasugod og present tense, busa kung ato ning limpyohan aron ma-consistent, mao niy tikdulunon:

LINYA 3: “Mawani” imbis na “nawani”; “misuksok” imbis na “nasuksok”

LINYA 5: “Galingkod” imbis na “naglingkod”

LINYA 7: “Mikunot” imbis na “nangunot”

LINYA 9: “Misaad” imbis na “nisaad”

LINYA 10: “Miagi” imbis na “niagi”; “mihanap” imbis na “nihanap”

LINYA 11: “Mitambo” imbis na “nanambo”

3. ISYU SA PAGKAHAN-AY. Dunay linya nga pwede rang tangtangon, ug may kiwaw sab nga pulong o pulongan (phrase) nga pwede ilisan aron makabaton og katin-awan.

LINYA 1: Alang nako, pwede tangtangon ang tibuok linya. Ang prinsipyo sa “in medias res” nagkanayon nga sugod dayon sa aksyon.
Busa, diretso dayon sa LINYA 2, kay tutal mahisgutan ra bitaw ang temporal description sa LINYA 10.

LINYA 3: “Lapis sa kilay” imbis na “lapis sa eyebrow”. Duda nako nigamit og “eyebrow” dinhi ang tagsulat tungod dili siya ganahan malitok og pag-usab ang pulong nga “kilay” nga nahisgutan sa miaging linya. Duna pay laing Binisaya nga pulong ang kilay, gitawag kinig “ubaob”. Galing lang, morag archaic ra sab ning paminawon. Ug wa sab koy problema kung pananglit iningleson na lang ni – “Nawani niya ang eyebrow liner…”

LINYA 4: OK ra man ang “basiyo”, pero mas haom siguro ang “garapa”. Sa istrikto nga kahulogan, ang buot pasabot sa “basiyo” kay “walay sulod”. Kung makadungog ka og naay moingon nga “Pagkuha didto og basiyo”  –  kung wala ka kahibaw sa context, kinahanglan ni og qualifier  –  kung basiyo ba sa botelya ang gipasabot o basiyo sa lata, garapa, ad infinitum.

LINYA 6: Medyo di kaayo klaro ang linya – “sa samin sa may parador”. Ang samin ba duol o tupad sa parador o ang samin anaa mismo sa parador? Ug dili kaha “tukador” (dresser) ang mas haom unta dinhi nga pulong?

LINYA 8: Mas tukma ang “kung” imbis na “daw”. Bakikaw sab ang “kinsa iyang” – “kinsay iyang” siguro (isip contraction sa “kinsa ang iyang”)

LINYA 9: Mas haom ang “tinipigang” kaysa “gitipigan”

LINYA 11: Dili kaayo klaro ang pagkahan-ay – mitambo tingali si Besing sa “samin” ug dili sa “abog”. Ang mas haom nga han-ay dinhi kay “Dihang mitambo si Besing sa giabog nga samin” o “… sa samin nga abogon”.

Ang Kagawasan sa Pagkalimtanon

1     Sa unang higayon, malimtan ni Besing og linya iyang tuong kilay.
2     Mawani niya ang lapis sa kilay nga misuksok
3     Ilawom sa mga garapa sa haplas sa rayuma.
4     Kalit lang, di niya matugkad nganong galingkod siya
5     Atubangan sa samin sa tukador.
6     Sa tinuod, maong mikunot ang kabang nga kilay ni Besing
7     Kay dili niya mahinumduman kung kinsay iyang gipangandaman.
8     Ang iyang tinipigang hulagway sa tawng misaad mobalik –
9     Kwarenta ka tuig nang milabay – mihanap sa iyang panumduman,
10     Dihang mitambo si Besing sa giabog nga samin.

Sirkiro

2009-06-07T19:42:00.000-07:00

ni Cindy Velasquez

1 Kab-ota ang kalisdanan nga naglutaw-lutaw
2    Kurata ang mga kalimutaw sa mananan-aw

3    Lupad sa duyog sa kulba ug ayaw palamat
4    Kay ang oras baya imong dublihon og inat

5    Kon ikaw masayup tulisan ka sa kagubot
6    Kawatan ka kon ikaw mahagbong kadiyut

7    Apan ang kaguliyang kuyog sa kalampusan
8    Ang paghagbong dili lang salag sa kalingawan
9    Ang tanang pakpak sa sirko tungod sa kakugihan

KOMENTARY NI ADONIS DURADO

LINYA 1: Mas grammatically correct kung “galutaw-lutaw” imbis “naglutaw-lutaw” – present perfect tense imbis na past tense.

LINYA 2: Ang declarative mood sa verb nga “kurata” kay morag kiwaw. Ang mas haom ani nga gamit kay “pakurati” (o “kurati”). I have to underscore nga medyo tricky diyutay ang verb usage sa Cebuano on a declarative sentence. For example, sa verb nga “tahi” – pwede ka kaingon nga “Tahia ra gud ni”, pero “Tahii ra gud ni” kay kiwaw. Ang ikaduhang sentence aron mainsakto kay kinahanglan og object, busa “Tahii ra gud ni siya og karsones” – ug sayop kung moingon ka og “Tahia ra gud ni siya og karsones”. I think this is the case of transitive verb versus intransitive verb. Ug dunay ubay-ubay nga verb sa Cebuano nga medyo sinyalan – sa verb nga sumbag, pwede ka moingon nga “Sumbaga ko” pero dili “Sumbagi ko”; apan sa “patid”, kinahanglan “Patiri siya” ug dili “Patira siya”.

LINYA 5: Medyo libog gamay ang pagkahan-ay. Kung wa ko masayop, ang buot pasabot ani sa tagsulat kay “Kung ikaw masayop, ikaw ang tulisan nga hinungdan sa kagubot.” Kung i-edit nako ni nga dili modugang og pulong, ako rang i-transpose ang subject: “Kung masayop, ikaw ang tulisan sa kagubot”. Itandi kini sa original ug dili ba makamatngon ka sa deperensya – ang “tulisan ka”, nalubong ang subject; samtang sa “ikaw ang tulisan”, mas klaro natong nasabtan nga ang pulong nga “tulisan” kay gigamit isip metaphorical trope sa subject nga “ikaw”. Apan kini siguro ang punto nga mas effective dinhi ang simile nungka metaphor kung gamiton isip trope. Ang kasagaran nga nahibaw-an sa tanan nga mas effective ang metaphor kaysa sa simile – true, but this is partly false. Tungod epektibo ang matag trope depende sa iyang gamit o panginahanglan. Ug dili pwede nga iuran-uran lang pirme ang metaphor. Morag pwersado o naagunto ko dihang kalit nahimong tulisan ang sirkiro sa usa ka pitik. Maong nakapangutana ko nga di ba kaha ni tungod sa paggamit og metaphor imbis na simile? Busa, kung moandar akong pagkahilabtanon, pun-an nako ni og “daw” – “Kung masayop, daw ikaw ang tulisan sa kagubot.”

LINYA 8: Ambot lang, pero kanang “paghagbong” morag kiwaw pud – “pagkahagbong” tingali. Ang “paghagbong” kinahanglan og object – paghagbong og unsa? Whereas kung ang gipasabot dinhi kay ang akto sa paghagbong isip usa ka noun ug usa ka concept, mas husto ang “pagkahagbong”.

LINYA 9: Morag kining katapusang linya kuwang sa paka. Nakasinati man gud ko og kahuyang sa katapusang pulong – “kakugihan”. Mora kog nakahamong og hupas nga chicharon. Ang pulong man gud nga “kakugihan” kay mi-border sa pagka-abstract gawas nga medyo silahis – as a noun and as an adjective – sa iyang usage aning linyaha. Daku kaayo ang akong pagtuo nga makapangita pa og mas haom, mas espiso, mas kongkreto nga pulong ang tagsulat ani. Angay gyud hinumduman nga importante kaayo ang katapusang linya, maong demanding ko aning butanga. Kay kung ang unang linya sa balak tukuyon nimo ang iro, sa katapusang linya ipakita nga kaantigo kang motukoy sa tag-iya sa iro. In other words, super-surprise me.

SUMADA CANTATA: Kursunada nako ning balaka. Tataw nga ang tagsulat nakahibaw gayud sa iyang gilitok. Ang dalaygon sa balak kay ang mga ginagmay insight nga iyang gipasupot (ang termino diay ni tatay thomas stern eliot sa “insight” kay “wit”), sama pananglit sa linya 7 diin gihisgutan sa tagsulat nga ang kaguliyang kuyog kuno sa kalampusan. Ang implication niini nga mosulod ug motan-aw ta og circus aron mangita og thrill – sa higayon nga makakita ta nga morag matapigas pananglit ang usa ka tightrope walker, apil kang mangurog ug manguros bisan pag kahibaw tang naay safety net sa ubos. Ang wala nato hisayri kay usahay atikon og tuyo sa sirkiro ang iyang performance aron maka-solicit og kulba ug hugyaw sa manan-away – kay lagi “ang kagulingang kuyog man sa kalampusan”.

Duna pud koy namatikdan nga Dickinsonian wit dinhi – tan-awa nang linya 4 ug linya 8. Sa nahisgutang duha ka linya kay deceivingly sayon sabton. Kung imo nang palandungan, makamatikod kang giputos kini sa pagkatulukibon. Ang connotation sa linya 4 kay nagpasabot nga kinahanglang mo-double time ang usa ka sirkiro aron dili hiapsan sa aksidente. Ug sa linya 8, brayt kaayo pagkapili ang pulong nga “salag” – tungod sa literal nga kalibutan, nakita nakong nahagbong ang sirkiro sa “safety net”, apan gi-juxtapose kini sa tagsulat ngadto sa “salag” – “ang salag sa kalingawan”.

Taym pa, sa di pa diay ko malimot, nakamatikod diay ko nga ang syllabic count sa siyam ka linya kay 14-15-14-14-14-13-14-14-15. If this is not asking too much, maayo siguro kung tupungon ni sa tagsulat – hingukuan ngadto sa katorse ka silaba matag linya.

Dali

2009-06-03T21:04:00.000-07:00

ni Perdama

1 gipukaw ako sa akong damgo
2     sa saba nga kahilum sa balay
3     ang kamingaw nga makapaamgo
4     sa akong kasaypanan daw laylay

5     nibangon ako sa higdaanan
6     unya gilantaw ko ang palibot
7     namatikdan ko ang kahumanan
8     wala'y kasikas, wala'y kagubot

9     di na moabot ang kabuntagon
10   hawan na ang biniyaang langit
11   patay na ang buwan og bitoon
12   giputos og habol sa kangitngit

13   (gipiyong ko akong mga mata
14   natulog ako og nahigmata)

KOMENTARYO NI BUTCH BANDILLO

Kining balaka matawag og kinaraan dili lang tungod kay usa kini ka Shakespearian sonnet. Mas kinaraan dinhi ang mga pulong nga gigamit ug giunsa sila paggamit (pananglit, “kamingaw nga makapaamgo” [linya 3]; “gilantaw ko ang palibot” [linya 6]), ug usab ang pagbati nga gipahungaw.

Nahimuot ko sa perpektong syllabic count sa tanang linya, nga pulos tanlas uyamot morag Johnny Walker Blue. Nasud-ipan lang ko sa linya 4, kay sa akong nahibaw-an ang hagsa sa “laylay”, ang katapusang pulong, naa sa unang “lay”, dili sama sa “balay” sa linya 2, nga maoy girimahan, nga ang hagsa naa sa “lay”, ang katapusang silaba.

Nabikil ko aning linyaha sa lain pang hinungdan. Gawas pa sa budlay nga “laylay”, morag bathetic ang paghisgot og “kasaypanan”. Promising kaayo ang figurative language sa unang duha ka linya, nga dili man tuod unsa kalab-as pero dili pa sab tingali matawag og dubok: ang damgo nga namukaw ug ang alingugngog nga kahilom, ang sound of silence nga nagsiyok sa dunggan.

Pero mas lisod espilingon ang stanza 3. Unsang pagkaunsaa nga ningkalit man lang nig kalami? Human sa iyang pagmanman (ha ha ha) sa nagtungok nga palibot (stanza 2), ngano god intawon nga makaingon man siya nga “di na moabot ang kabuntagon,” ugbp, ugbp. Unsay iyang kapasikaran? Tungod lang kay way kasikas? Unsa man (variations: syaman, unsyaan, shalan), samtang nahinanok siya, dihay ningbuto nga WMD? O kaha gipahibalo nga minilyon na ang nangamatay sa R2D2? (Hinuon, taken separately, posibleng ilogan ning stanzaha sa mga balakero sa henerasyon ni Ranudo. On the other hand, naay uban nga ma-turn off sa pathetic fallacy.)

Ari ta sa concluding couplet. Sa una nakong basa, wa ko lamii sa pagsubli sa “mata” (ang “mga mata / nahigmata” rhyme). Pero sa sunod nakong tan-aw morag nindot man. Gawas sa subtle suggestion of cyclicism (ha!) sa katulog ug pagmata, ug sa felicity sa paghigot sa katapusang linya balik sa kinaunhan, anaa usab ang enigmatic proposition kabahin sa sleep of death that grants an enlightened wakefulness, ugbp, ugbp.

Usa ka sinayon nga pagbasa aning balaka: Ang kasinatian nga gihubit sa tagsulat nahitabo sa illogical world of dreams, kanang dream-within-a-dream type bitaw, nga sa ato pa usa kini ka quasi-surrealist piece. Di ba? In this light, dili na kurat ang stanza 3. Makailad lang kay ang balak gisul-oban og patadyong.

Karon, he he, what is the theme of the poem? Posible kaha nga A) Ulahi na ang paghinulsol; B) Ang tawo ug ang iyang palibot usa ra; K) Ang tanan pagbuot sa Makagagahom; D) Ang kinabuhi kay damgo lamang; E) Apil tanan sa ibabaw; o, G) Wa kaigo, layo ra kaayo ang A-E?

Ambot lang. Pero applying the Adonis axiom (o kaha Durado doctrine) kabahin sa kahinungdanon sa ulohan, tan-awon kuno nato ang ibabaw sa abaga ining balaka. Unahon nato ang denotation sa pulong nga “Dali” ining balaka. Hmm. Mahimong imperative ni, as in, “Dali, magsyumoy ta.” Mahimo sab nga “fast” o “quick”, as in, “Darl, nganong dali ra man kang nahuman, oi!” Gani, mahimo sab nga as in “The name’s Dali, Salvador Dali.” Aha! Basi tuod ang ipasabot ani kay ang pintor nga nagmugna sa “Le Grand Masturbateur”, ug kining balaka usa ka “hand-painted dream photograph” in words….

Bitaw, wa pa man koy nahunahunaan. Adonis, ikaw na lang unay bahala ani. Mobalik ra ko. Ari sa ko kay akong pukawon ang akong damgo. Magsyumoy mi.

Usa ka Basong Tubig

2009-05-29T03:51:00.000-07:00

ni Arrianne

1 Bisan pag dili naku ikagasa ang halapad nga karagatan
2     Ako ang mga gagmay'ng bawd nga muhalok sa imong mga tiil
3     Dili ko panag-iya ang gabii ug bisan na lang ang kangitngit
4     Apan, ako ang kada poste nga magdamlag sa imong karsada

5     Dili ko madakop ang makusog nga bagyo
6     Apan ako ang mahinay nga hangin nga magbaw'n sa imong kahumot
7     Mupapalid sa imong daw tinta nga buhok
8     Ug mupapaisa sa imong nipis nga sayal

9     Dili ako ang adlaw ug ang mga bituon kay ako ang kalangitan
10   Nga maoy magmanman kanimo gumikan sa layo
11   Kay ikaw ang akong usa ka basong bugnaw'ng tubig
12   Taliwa sa mainit ug uga nga desyerto nga mao ang akong kasingkasing

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Di na ko magpaligoy-ligoy pa: Ganahan kaayo ko aning balaka.

Bisan tuod kiwaw diyutay ang Binisay-an, ang gahom aning balaka kay anaa sa paglitok og konkretong imahe.

Usa kini ka love poem, apan ang nakadalaygon ani kay wala kini malunang sa sentimentalidad. Maong lisod ligwaton, para nako, ang usa ka love poem gumikan ang hagit kanunay sa usa ka magbabalak kay unsaon niya paghisgot sa inuros sa dughan nga dili corny paminawon.

Maskin tuod aduna kiniy ginagmayng tatsa sa cliché ang pipila ka mga linya niini, apan pwede rang mapasaylo. Ug isip usa ka catalogue poem, wala ra pud ko makakuwangi sa sukli – nahatag ra niini ang gipangayo kong saad (nga unta adunay mahitabong progression). Nakaplagan ra nako ang “beautiful and effective whole of a determinate kind” nga maoy criteria sa kalampusan sa balak sigun kang R. S. Crane. Gikan sa unang linya anam-anam kini nga mihikyad, dayon diha sa katapusang duha ka linya kay natibuok ang iyang katumanan – ang poetic insight, ang epiphany – ang usa ka basong tubig! Ug kalami bang paminawon nga ang balor sa usa ka pinalangga kay sama sa usa ka basong bugnawng tubig. Ga, ipisi pa ko bi?

Ning bahina, molaktod ko ngadto sa paghimbis sa mga linya. Gawas sa daw medyo Tinagalog nga Binisay-an, ako pud diay hisgutan nga medyo di ko mahimutang sa line-cutting sa nahisgutang balak. Posible ba nga sa pagrebisa niining balaka kay matupong ang mga linya?

Kung hitugtan, himuon nako ning case study sa paagi sa pagrebisa. Isipa nga ang katuyuan nako ini mao ang pagpakita sa posibilidad kung unsaon kini pagtupi – busa, ang tagsulat kay may kagawasan nga mosalikway o modawat sa mga sugyot nga ipahamtang.

Unahan tag hilot ang pipila ka singkaw nga pulong.

LINYA 1: “Nako” imbis na “naku”; “kadagatan” imbis na “karagatan”
LINYA 2: Di na kinahanglang ang kudlit sa “gamay’ng”, ug ikuyog na lang pud ang “magbaw’n” (LINYA 6), “bugnaw’ng” (LINYA 11). Kung mahibulong ka ngano, basaha ang explanation nako dinhi.
LINYA 4: Kiwaw ang “magdamlag” – unsa kaha kung “moiwag”? O “mosuga”? Dili pud kinahanglan ang comma human sa pulong nga “apan”.
LINYA 5: “Kusog” imbis na “makusog”. Kinaiya sa Tinagalog ang paggamit og prefix nga “ma” sa ilang adjective.
LINYA 6: Medyo hibat pud ang “magbawn”. Unsa kahag “mosakmit”? “Mosipit”? “Mosignit”?
LINYA 7: “Mopalid” imbis “mupapalid”.
LINYA 8: “Mopaisa” imbis “mapapaisa”.
LINYA 10: “Gikan” imbis “gumikan”. Di ko sure, apan kanang “magmanman” kay morag Tinagalog – siguro ang Binisaya ani kay “maniid” o “magbantay” o “magsud-ong” o kaha “maglantaw”.
LINYA 12: “Init” imbis na “mainit”

Ug kung atong idapat ang mga koreksyon, mao niy nawong karon sa balak:

1     Bisan pag dili nako ikagasa ang halapad nga kadagatan
2     Ako ang mga gagmayng bawd nga mohalok sa imong mga tiil
3     Dili ko panag-iya ang gabii ug bisan na lang ang kangitngit
4     Apan ako ang kada poste nga moiwag sa imong karsada

5     Dili ko madakop ang kusog nga bagyo
6     Apan ako ang mahinay nga hangin nga mosaknit sa imong kahumot
7     Mopalid sa imong daw tinta nga buhok
8     Ug moisa sa imong nipis nga sayal

9     Dili ako ang adlaw ug ang mga bituon kay ako ang kalangitan
10   Nga maoy maglantaw kanimo gikan sa layo
11   Kay ikaw ang akong usa ka basong bugnawng tubig
12   Taliwa sa init ug uga nga desyerto nga mao ang akong kasingkasing

Karon, pasinawan pa natog dugang ang medyo sagangsang nga linya. Ang naka-highlight nga pulong maoy atong gitandog. Samtang nakamatikod pud diay ko nga way igong rasun nga dili ta mogamit og punctuation, busa ato ning idugang.

1     Bisan pag dili nako ikagasa ang halapad nga kadagatan
2     Ako ang gagmayng mga bawd nga mohalok sa imong tiilan.
3     Dili ko gipanag-iya ang gabii o bisan man lang ang kangitngit,
4     Apan ako ang kada poste nga moiwag sa imong karsada.

5     Dili ko tuod madakop ang kusog nga bagyo,
6     Apan ako ang hanging misaknit sa imong kahumot.
7     Maoy mopalid sa daw tinta mong buhok,
8     Ug maoy mopaisa sa nipis mong sayal.

9     Dili ako ang adlaw ug mga bituon kay ako ang kalangitan
10   Nga maoy maglantaw kanimo gikan sa layo.
11   Kay ikaw ang akong usa ka basong bugnawng tubig
12   Taliwa sa init ug uga nga desyerto sa ang akong kasingkasing.

Pasadahan pa nato og balik, ug ning higayuna, tupihan nato o kaha butangan og tunggoy-tunggoy aron motupong-tupong.

1     Bisan pag dili nako maigasa nimo ang kadagatan,
2     Ako ang mga balud nga manghalok sa imong tiilan.
3     Kay di ko gipanag-iya ang gabii o ang kangitngit,
4     Ako ang kada posteng mobanwag sa imong karsada.

5     Dili ko tuod madakop ang hinaguros sa bagyo,
6     Apan ako ang hanging gadala sa kahumot mo.
7     Ako maoy mopalid sa daw tinta mong buhok,
8     Ako mismo ang moisa sa nipis mong sayal.

9     Di ako adlaw o mga bituon, kay ako ang langit
10   Nga maoy maglantaw kanimo gikan sa layo.
11   Kay ikaw ang usa ka baso kong bugnawng tubig
12   Taliwa ning init nga desyerto sa kasingkasing.

Tulo ka Imahe sa Samin

2009-05-18T21:20:00.000-07:00

ni Jona Bering

“I did describe the mirror briefly . . . It was . . . A full and empty thing, dense with images in one place, vacant in another.” -- Siri Hustvedt, The Blindfold

   I
1 Nag-atubang sa display window
2   sa usa ka appliance center. Sa likod
3   sa bildo, nanghupaw ang bag-ong
4   TV unit sa Sony, gilaay
5   sa iyang dagway’ng gibalik-balika’g
6   dagan sa mga anino ibabaw
7   sa tubig -- usa ka mammoth, gisundan
8   sa usa ka tigre, ug laing usa ka
9   mammoth nga naghuna-hunang usa
10    siya ka possum. Sa bildo maaninag
11 ang mga inamang katawa sa ubang
12    mga tawo. Nanglapos ang kaputi,
13    kadalag sa ilang mga agik-ik pagkakita
14    sa mammoth nga nagbitay
15    sa sanga sa kahoy. Samtang ang uban
16    nang-ismid kay ang mammoth, labaw na
17    ang possum wa natawo
18    sa ilang kalibotan.

   II
19 Ang samin sa Tubod, nakatag-iya’g
20 usa ka pamilyahang hulagway: amahang
21 nagpomada kay naay tari sa lungsod,
22 inahang nanudlay ug ningdalikyat
23 sa silingan ug nanu’ng og tabi, nangawat
24 si Undo sa pomada sa iyang amahan
25 kay unya naay bayle sa pikas
26 baryo, iyawat na lang makakaplag
27 ug dalaga, si Inday namulbos
28 una ninggikan padung sa sapa
29 ug nanglaba samtang ningpahiyom
30 pag-agi ni Kulas nga nagpatuna
31 sa kabaw. Ug ang duha ka batang
32 gagmayng nahabilin sa panimalay
33 nagduwa, ang kinamanghurang
34 nagpangidaron og duha, natingala
35 sa ninglihok nga repleksyon nga naa
36 sa kuwadrong gikuha sa iyang igsuon
37 gikan sa altar. Ningpunit kini
38 ug bato, gipukpok.
39 Ug maayo niining pagkakagay.

   III
40 Nasag-ulo nimo ang tanang
41 suok sa inyong panimalay
42 sama sa pagsaulo sa usa
43 ka linya sa paboritong nobela --
44 “Wondered which had changed
45 the most, place or self?” Apan
46 sama sa pagsaulo, di ka sigurado
47 kon sakto ang mga pulong
48 nga imong gigamit, bisan sa gamayng
49 kinabuhi sa usa ka comma.
50 Maong sa pag-uli nimo sa inyo,
51 nakamatikod ka nga naay kuwang,
52 o naay nakuha, sa inyong panimalay
53 apan wa nimo nakaplagan
54 ang saktong pulong para niini.
55 Diha naka nakasakop niining pulonga
56 paglipot nimo sa likod sa inyong
57 balay ug nakit-an nimo ang imong
58 nagpikas-pikas nga dagway
59 sa nabuak nga samin.

KOMENTARYO NI BAMBI BELTRAN

Kung ako ning balak, gamiton nako ang pulong nga “hulagway” imbis na “imahe” sa titulo tungod lamang kay ang “Tulo ka Hulagway sa Samin” mas nindot ug taginting sa akong dunggan. Sa kinatibuk-an, wala koy dakung problema sa tono, porma ug rima (o kawad-on sa rima) niini maong ako lang hisgutan ang iyang unod.

Ang balak malampuson para kanako kung kini makapakibot sa akong utok o balatian -- pinaagi sa pagbayaw sa akong kalag. Ang kantidad sa balak pareho og kantidad sa bayaw sa akong kibot. Pero ang pagbayaw sa akong kibot, tungod kay gaagad man sa akong balatian samtang gabasa ko sa maong balak, adunay kausaban kuyog sa tiaw sa panahon. Tungod niini, dili lalim ang pagsulat og usa ka malampuson nga balak, apan dili kini angay nga himuong rason nga dili na lang ta magpatugatugag sulat og balak.

Sa unang stanza, nindot ang primerong tulo ka linya, apan wala ko ganahi sa iningles nga pasiunang epigraph niini. Ang niabot sa akong utok mao nga wala gyud naningkamot sa pagka-orihinal ning balaka kay nanghulam na dayon sa mga pulong sa Amerikanang nobelista. Unya, nakaingon ko nga kahibalo na ko sa gustong isulti sa manunulat busa dili na kaayo dako ang hinam nga akong gibati.

Sa nahisgutang stanza, gituki ang usa ka gilaay nga telebisyon nga anaa sa usa ka bintana sa appliance center, ang mga tawo nga nanglabay ug nangundang aron molantaw sa salida -- ug gihulagway usab mismo ang salida sa maong telebisyon. Unsa man kahay buot ipasabot sa puti ug dalag nga agik-ik" (LINYA 12 - 13)? Unsa kaha kung gipawng ang telebisyon aron makita og maayo ang mga dagway sa mga tawong nanan-aw nga wala diay hanaw? Kay lagi, matud pa ni Sri Hustvedt, ang samin usa ka puno ug haw-ang nga butang. (Apan kini, panghilabot na hinuon sa maong balak ug maoy resulta sa pagbasa nako sa epigraph.) Para nako, tab-ang ra ang timpla sa tulo ka linya nga nitapos sa primerong stanza. Kulang sa asin kay wala man nakapaisa sa akong kibot.

Sa ikaduhang stanza, gidala kita didto sa sulod sa usa ka panimalay. Gihisgotan ang usa ka Tubod sa altar nga maoy samin sa tibuok pamilya. Unsay buot pasabot sa Tubod? Lugar ni siya (kay nagsugod man sa daku nga letra) o ang gigikanan sa tubig nga tab-ang?

Pagkahuman, gitagsa-tagsa ang mga hinungdan sa mga tagbalay sa ilang pagpanamin hangtod nga ang samin nabuak kay gipukpok og bato sa dos anyos nga bata (LINYA 37 - 38). Natingala ko ngano nga gipukpok man kini og bato -- nga ang bato sa kasagaran, dili man makit-an sa sulod sa panimalay. Sa akong panimpla, mas ayon hinuon kung giilogan na lang unta ang samin sa duha ka bata, unya nahagbong ug nabuak nga wala tuyoa. Ang buak nga samin simbolo ba kini sa pamilya nga adunay lain-lain nga mga tumong, wala magkahiusa? Ang akong sabot na hinuon tungod kay gipukpok man sa bata, kining bat-ana ang nibuak sa pamilya. Ug tungod kay gikan man sa altar, makaingon sab ko nga hulagway man siguro ning Hesus Kristo nga gihimong samin -- kay kita ra bang mga Pilipino, ganahan kaayong manamin. Kung mahimo pang manamin sa botelya sa imnunon, manamin sab ta kada inom natog Coca-Cola.

Makalingaw basahon ang mga linya dinhi, nialsa na unta og napulo ka pulgada ang akong kibot apan ninaog pag-abot sa hinapos nga linya.

Sa ikatulong stanza, gidala ta sa tagsulat didto sa usa ka balay. Dinhi, adunay usa ka tawo (ambot og lalaki ba ni o babaye) nga naka-amgo sa kausaban sa sulod sa iyang panimalay pagkakita niya sa iyang dagway sa nabuak nga samin didto sa likod sa ilang balay.

Nibalhin usab ang tingog sa manunulat dinhi kay karon gigamit na niya ang pulong nga “nimo”, “inyo”, ug “imong”. Ang akong kahinam nga nianam na unta og kamang sa akong kahiladman -- apan gibu-buan og tubig nga bugnaw sa pagbasa nako sa paboritong linya sa nobela. (Tua na sab- nanghulam na sab sa mga pulong sa langyaw nga manunulat!)

Mailhan usab nga ganahan ang manunulat sa pasumbingay sa buak nga samin. Nalingaw usab ko ani nga tema ug mahiusa ug mahugot unta kining tulo ka stanza sa balak kung ang tulo ka imahe sa samin nabuak tanan. Nabuak man gud ang mga samin sa ikaduha ug ikatulo nga stanza mao nga mora og nalahi gyud ang telebisyon nga maoy gihimong samin sa primerong stanza. Kung naigo sa gilabay nga bato (naa may bato sa dalan) ang display window unya nabuak ang telebisyon -- mas motaas unta ang akong kibot.

Kay sa akong nahibaw-an, usa ka butang ang paggamit og daghang mga pulong ug hulagway diha sa usa ka balak, apan lahi sab nga butang ang paggamit og mga pulong ug hulagway nga minghaom ug minghiusa sa usa ka balak.

Ang Pangutana sa Anay

2009-05-15T21:26:00.000-07:00

ni Jona Bering

1 kutkuton nako ang tanan
2     ari ko magsugod sa gabok
3     nga kagahapon
4     nga gitugyan sa tag-iya
5     sa kalimot

6     dunot
7     humok
8     lami

9     bisan naanad nako
10   ani di gihapon ko
11   kapugong
12   og pangutana

13   kon lami man ang kagahapon
14   nganong gipasagdang madunot

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Lagmit dunay duha ka level ang balak. Kanang gitawag og literal, dayon kana sang gitawag og metaphorical (o figurative). Kung mobasa ka og balak, unang paningkamutan og sabot sa tigbasa mao ang literal sense sa balak. Ug sa paghisgot og literal, nagpasabot kini sa istriktong pagtamod kung unsa mismoy gibutyag o gisulti sa teksto. Sanglit, kung moingon kini nga “gipaak niya ang iyang wait”, kutluon sa tigbasa dinhi ang lihok nga gipaak gayud sa usa ka tawo ang iyang wait.

Apan kung ato nang patikangon ang atong pangisip ngadto sa metaphorical level, pwede nato ingnon nga “ang pagpaak sa wait” kay usa ka matang sa pagbutyag nga kining tawhana kay naglungot-lungot, nangige -- o kaha nanganti ba ron (depende sa konteksto) -- maong gipaak niya ang iyang wait.

Busa, usa sa mga katumanan sa metaphorical device (o figure of speech) mao ang pagpalawom sa gipadayag --aron makahubit og simbolo ug makalit-ag og kahulugan. Ug ang balak kay magmalampuson kung maantigong mohusay ang magbabalak sa literal ug sa metaphorical sense sa iyang mga linya o sa kinatibuk-ang unod sa balak.

Ang rasun nga naghisgot ko ani (literal batok metaphorical) kay may kalambigitan sa paagi kung unsaon nato pagtuki kining balak sa imabaw.

Sa uluhan pa lang daan, gipahibaw na kita sa tagsulat nga kining balaka kay mahitungod sa insekto -- sa anay. Gani, sa una ug ikaduhang linya, ato na dayon nga mahisayran nga ang namulong dinhi kay ang persona sa anay.

Sa una nakong pagbasa, medyo nakasinati ko og pagdayeg sa balak. Namatikdan nakong wala kaayo kiniy mga linya nga masabod kag sabot – mohanoy ra ka pagbasa. (Gani, kausa ra gayud kini nabikil sa grammar – sa LINYA 9, diin kinahanglang buwagon ang “nako” ngadto sa “na ko”. Ang “nako” kay possessive pronoun ug ang “na ko” kay adverb ug pronoun, diin ang pulong nga “na” kay gipanag-iya sa “naanad” ug ang “ko” maoy subject.)

Dayon ang tema usab niini kay medyo naay pagkatulugkaron, ispoko mo na, matud pa sa katapusang stanza: kon lami man ang kagahapon / nganong gipasagdang madunot?

Apan sa pagbalik-balik nakog istudyo sa balak, morag anam-anam pud hinuon nakong nakita ang iyang mga kun-ot ug lukot-lukot.

Usa ka mahinungdanong pangutana: sa iyang literal level, madawat ba nato nga usa gayud ka insektong anay ang namulong sa balak?

Alang nako, ang tubag dinhi kay dili. Gumikan ang anay dili man mokutkot og “gabok nga kagahapon” (STANZA 1) – kay sa reyalidad, kahoy may kutkoton niini. Sa ato pa, ang namulong dinhi kay personification lamang sa usa ka anay – o kaha sa nagpakaaron-ingnon nga anay. Ug ning hitaboa, ang anay (o ang pagka-anay) kay gigamit sa tagsulat isip controlling metaphor sa iyang pagpadayag.

Ug mao niy kinadak-ang bikil nga akong nakita. Morag wala makatuman sa saad ang uluhan sa balak (literal nga anay) nganha sa iyang lawas (metaphorical nga anay). Isip solusyon, kinahanglan gayud mopili ang tagsulat kung hingpit ba niyang paundayunan ang metaphorical nga katumanan sa lawas niini (busa duna siyay angay manihuon sa uluhan) o kung buot ba niyang molampos kini sa duha ka pulso – sa literal ug sa metaphorical. Agi og analogy, kining bikil sa literal batok metaphorical kay ura-ura ra implikasyon sa deperensya kung maghisgot ta og “manok nga gikamunggayan” batok sa “kamunggay nga gisubakag manok”?

Ug kung unsa man ganiy pilion sa tagsulat, mao kiniy mga kun-ot nga linya nga angay utawon sa tagsulat:

1. Ang anay ba adunay “sense of taste” -- nganong nakaingon man kini nga “lami”? (LINYA 8) Tukma ba kini nga description nga mopasar sa literal ug sa metaphorical nga level? (Sa akong nahisayran, sama sa ubang mga insekto, ang anay kay walay “sense of taste”, apan ang pagpangita niini og kan-unon kay pinaagi sa “sense of smell” -- mokutkot kini bisag way natilawan.)

2. Line break sa LINYA 9 ug 10. Mas maayo tingali ang pulong nga “ani” kay ipabilin sa niaging linya aron untop ang pagkaputol sa syntactic unit.

3. Sa katapusang duha ka linya, dili ba imposing ang description nga “lami nga kagahapon”? Kang kinsa man ni nga kaamguhan -- sa anay o sa tag-iyang mitugyan (LINYA 4)? Ang implikasyon niini kay kung gitugyan kini sa tag-iya, buot pasabot wala na tingali siya maganahi niini maong iyang gitugyan sa kalimot. Kritikal nga madakpan sa tagsulat kung unsaon niya kini paghan-ay og tarong gumikan anaa ra ba dinhi nahimutang ang epiphany sa balak.

4. Tukma ba ang gipiling point-of-view sa tagsulat -- nga naa sa first person? Sud-unga pananglit ang deperensya kung migamit kini og third person point-of-view -- ug dinhi imong mamatikdan nga sa gamayng paagi nautaw niini ang ginagmay mga bikil sa balak:

Ang Pangutana sa Anay

1 kutkoton niya ang tanan
2 ari siya magsugod sa gabok

3 nga kagahapon

4     nga gitugyan sa tag-iya
5     sa kalimot

6     dunot
7     humok
8     lami

9     bisan naanad na siya ani
10   di gihapon siya
11   kapugong
12   og pangutana

13   kon lami man ang kagahapon
14   nganong gipasagdang madunot

Pan Burikat

2009-05-11T04:51:00.000-07:00

ni Neile Genica Mijares

1 Si Padre Jose, ang kuraparoko
2     Sama ra sad ni Ricky, tigtumod ug isda sa merkado
3     Ug ni Dan, drayber sa panel
4     Silang tanan, kun gutumon
5     Ganahan mukaon ug pan --

6     Kanang puwa ang palaman murag
7     Simud gimudmud sa lipstick
8     Humokhumok, basabasa muhapin sa tabunon nga dila
9     Gahigahi ang kubal inig ingkit

10   Sa luag nga pustiso ni Padre
11   Hingo nga atubangang ngipon ni Ricky
12   Hiwi nga ngipon ni Dan murag ang ruta sa
13   Panel nga iyang drayban

14   Ang pinakalaming pan
15   Gibaligya sa ilang Nang Pidia
16   Ang tindahan nga ang tugkaran
17   Nagtalikod sa lote sa simbahan

18   Kada udtong tutok nga silay alimuotan
19   Mugawas sa padre sa kumbento
20   Biyaan ni Ricky ang tulda sa iyang asawa sa merkado
21   Idalikyat ni Dan ang iyang panel

22   Biyaang nagdagan ug init ang makina atubangan sa tindahan
23   Ug sa dihang silang tulo magdungan ug tudlo sa bus-ok nga pan
24   Ila nalang sad giapilan ug bugnawng pantulak para sa tibugol
25   Sa ilang tutunlan, pabugnaw sa kaigang sa ilang purol

KOMENTARYO NI BUTCH BANDILLO

Sa ulohan lang daan, nakaingon ko nga local color maoy birtud aning balaka. Wa gyud ko masayop.

Kongkreto (mahulagway) ang mga detalye ug word pictures nga gigamit sa tagsulat, mao nga buhi kaayo ang resulta: "…puwa ang palaman murag / Simud gimudmud sa lipstick" (LINYA 7 - 8); "Hiwi nga ngipon ni Dan murag ang ruta sa / Panel nga iyang drayban"(LINYA 12 - 13). Haom sab ang pagpahamtang sa comic effect—kontrolado nga sinaktag lihay-lihay.

Medyo matawag nga stock character si Padre Jose dinhi. Kumon kaayo sa literatura ang pagyagayaga sa pari. Pero OK ra ni nako. Makalingaw man gyod tinuod nga himuong komedya ang sitwasyon sa pagkapari. (Tiaw mo, vow of chastity. Pastilan, unsaon na lang!)

Nabikil lang kog gamay sa physical level sa kinatibuk-ang metapora sa balak. Ang double entendre dili kaayo pulido ang pagkahimutang. Pananglit, gusto silang mokaon og pan kun gutomon, ug usab "kada udtong tutok nga silay alimuotan." Ang gigamit nga mga simbolo sa pagtandi sa kagutom ug kaulag kulang sa gitawag og inevitability. Unya unsa man kahay ipaibot sa "tabunon nga dila"?

Pero kini panghinguto na lang. Way duda nga makadakin-as og langaw ang hinapayng pinaliki ining balaka.

Kabahin sa porma sa balak, nahisagmuyo ko nganong wa na lang himoang quatrain ang unang stanza. Ug usab, kay abunda man gyod og rima ang pinulongang Sugboanon, gigamitan na lang unta nig rhyme scheme. (Gani, naa may rima nga klarong wa tuyoa.) Sa akong paminaw mosamot ka-folksy ang balak kon consistent ang rima. Tan-awa ang A-A-B-B nga rima sa kataposang stanza. Nindot og epekto. Clever kaayo ang rima sa “tibugol/purol”. Hinuon, kiwaw og gamay ang rima sa “tindahan/pan”, kay ang accent sa “tindahan” naa man sa penultimate syllable.

Ilabi na kaniya nga nagpanday og balak, ang lawas sa balak sama kahinungdanon sa kalag niini. Ang akong gipasabot, dili ang hitsura sa mga pulong nga gihan-ay diha sa pahina kon dili ang pag-akob sa sound ug sense.

Ang pamalak dili piknik. Kon mosulat na man lang tag balak, ato gyud ning nindoton taman sa ginhawa. Sama sa giingon ni Horace, mas bali nga dili na lang ta mogamit og pahumot kaysa mogamit tag pahumot nga baratohon.

soneto avantgardo: tigmo sa orom nga way ugma

2009-05-01T08:44:00.000-07:00

ni Marquis de Kintolimbo

1 nihilak ang buta’ng langit human
2 makit-i ang boang nga nangluwa
3 sa pansayan sa taphawng tinguha.
4 kining boanga adunay pas-an
5 nga misitira sa ulo, giludhan
6 sa mga irong kagirong nagchola.
7 lima ka galansiyang nanghagwa,
8 nagduwa’g chinese garter ug takyan.
9 ang kometa gitukob sa kibol
10 nga bakonawang mibutho. lungag
11 ang panganod kay grabe ang tama
12 sa tambaloslos nga blonde ug bulbol.
13 ang tigmo: sa imong pagkadanghag
14 wa ba ka mahadlok nga madagma?

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Duna koy ikumpisal: Ganahan ko og balak nga di ko kasabot.

Kinaiya sa usa ka gamhanang balak ang pagkaidlas ug pagkatulukibon. Gumikan ang balak man gud – sa iyang kinauyukan – kay matang sa pagsinati sa gingharian sa pulong ug handuraw.

Ug sa matag higayon, ang pagsinati sa balak kay dili importante nga nakasabot ka niini. Dunay mga balak nga matandog ka sa pagkahikyad sa mga pulong, sa mga imaheng gipangtapik, o sa mismong tiyempo ug tuno sa balak nga gadalag uylap sa alimpatakan, bisan tuod dili nimo matino kung unsa gayuy buot ipasabot sa kinatibuk-an sa balak.

Kini mismo ang nahitabo dihang una nakong nabasa ang “The Love Song of J. Alfred Prufrock” ni T.S. Eliot. Ingon ka idlot ang mga pulong ug imahe nga gilitok sa maong balak nga nahibaw kong samdan ko sa pagsinati niini, bisan pa man wala ko kasabot sa buot ini ipadayag. Ug gani, way tiaw nga hangtod karon gasige lang gihapon kog tangkas sa misteryo sa kahulugan sa kinatibuk-an sa balak bisag kapila na nako ni balik-balikig basa.

Ug ang pangutana: Mahinungdanon ba nga masabtan gayud nako ang maong balak?

Ang tubag nako kay dili. Gumikan, sa gikaingon ko pa, dunay puwersa o linggwahe nga gilitok ang balak nga dili iya sa panabot – o kabahin lamang ang panabot. Gatuo ko nga igo na nako nga maengkwentro ang espiritu sa pulong sa iskinita sa handurawan. Kontento na ko masaghiran ang iyang anino, kung ang balak man gani may lawas nga ingon ka tulukibon sa kamatuoran.

Ug ning bahina, sa ingon aning paagi tingali nato basahon – o sination – ang suryalismong balak nga “Soneto Avantgardo”. Mao niy klase sa balak nga kinahanglan tugutan nimo ang imong kaugalingon nga ianod ka sa hagsa sa pulong ug sa lilo sa imahe. Dili importante nga masabtan nimo ang maong balak, apan igo na nga makatagamtam kag kusi sa kahibulong kung maglabok ang pulong ug imahe – kung morebelde ang metaphora batok sa kamatuoran.

Alang nako, may kaanyag kining balaka nga si Comte de Lautréamont ra ang hingpit nga makahan-ay: “… beautiful as the chance meeting on a dissecting table of a sewing machine and an umbrella.”

* * * * *

Sa teknikal nga bahin, mao kiniy mga isyu nga buot nako tagaan og pagtagad sa tagsulat:

1. Consistency sa paggamit (o sa dili paggamit) og apostrophe kung magtakdo og duha ka mga pulong. Sa maong balak, nakakita kog duha ka higayon nga migamit og apostrophe – “buta’ng” (LINYA 1) ug “gaduwa’g” (LINYA 8). Apan dunay pipila ka gipangtakdong pulong nga milikay og gamit sa apostrophe – “taphawng” (LINYA 3), “kagirong” (LINYA 6), “bakonawang” (LINYA 10), “imong” (LINYA 13). Maong sa akong bahin, sa akong pagsuwat, milikay gyud ko og gamit og apostrophe kung motakdo ko og duha ka pulong – aron consistent ko – gawas nga hasulan ug hugawan ko magtan-aw sa mga apostrophe. Hunahunaa lang nga kung modesider kag gamit og apostrophe, inig sulat nimo sa “imong kigol” kay “imo’ng kigol” (imo nga kigol) ug “maong akong gihunong” kay “mao’ng ako’ng gihunong” (mao nga ako nga gihunong). Dili ba kuti kaayo ning bantayan?

2. Consistency sa gigamit nga verb. Gisugdan og past perfect tense “nihilak” (LINYA 1), maong kinahanglan pud mosunod ang ubang verb. Busa, “nakit-an” imbis na “makit-i” (LINYA 2) ug “nibutho” imbis na “mibutho” (LINYA 10).

3. Tukma nga pagkagamit sa pulong. Kanang linya nga “kining boanga nga adunay pas-an / nga misitira sa ulo...” (LINYA 5 ug 6). Di tingali sakto ang “mopas-an”, apan ang tukma ani nga pulong kay “molukdo”. Dili ba sayop man kung moingon ka nga “Panghilam-os sa imong tiil” o “Panghunaw sa imong nawong”? Ug ang problema nga sagubangon ani karon sa balakero kay unsaon niya pagmintenar sa rhyme kung ugaling ilisan niya ang pulong nga “mopas-an”? Ka-ching!

4. Deperensya sa “og” ug “ug”. Ang “ug” kay usa ka conjunction (pananglit: tungol ug tinai); samtang ang “og” kay usa ka article (pananglit: nanguyab og burikat). Maong kanang “ug” sa LINYA 12 kay dili sakto – “og” unta.

5. Sa pattern sa iyang rhyme scheme nga gimugna sa octave (ABBACDDC) ug sistet (EFGEFG), mahibaw-an nga usa kini ka klase sa Petrachan sonnet. Ug dihang giihap nako ang syllabic meter, mao niy akong namatikdan nga pattern – 10-10-10-10, 11-11-10-10 / 10-10-10-11-10-10. Siguro mas nindot kung kanang 11 syllables nga naa sa LINYA 12 angay himuon 10 syllables aron mainsakto ang pattern. Akong sugyot kay itakdo ang “blonde ug bulbol” – himuong “blondeg bulbol”. Kung medyo awkward basahon ang “blondeg”, pwede tingali ni ilisan og “bugaw”, busa “bugawg bulbol”.

6. Hisgutanan sa ulohan, morag dili na tingali kinahanglan nga tawgon ning balaka og “avant gardo”. Tugutan na lang siguro nato nga ang mismong balak nga mo-define sa iyang kaugalingon. Aron morag dili sad kini pretentious paminawon. Gani, paigo na sa akoa ang uluhan nga “Tigmo sa Urom nga Way Ugma”, di na kinahanglan nga isiyagit pa gyud ngadto sa tigbasa nga kining balaka kay usa ka soneto. Imagine: Di ba kaha moisa ang imong kilay kung makakita kag maskulado nga dunay patik sa iyang bukton nga gakanayon “Laki ko, bay”.

------------------------------------------------------------------------------------
NOTA BENE: Dihang gasugod pa ko og pamalak, naungo pud ko og suryalismo. Ang pipila sa mga suryalistang balak nga akong nasuwat kay mabasahan ani nga website: http://balakakungdaku.blogspot.com/.

------------------------------------------------------------------------------------

Sa Dili Pa Moabot Ang Kabuntagon

2009-04-27T03:04:00.000-07:00

ni Marjohn Presbitero

1     Nagmata sa tumang kangitngit,
2     kahayag nahanaw sa langit,
3     bisan ang gilaw sa mga bitoun,
4     wala nabatyagan, wala naangkon.

5     Kanus-a ko pa kaha usab malantaw,
6     ang pagsubang sa halandong adlaw.
7     Ako mapahiyumon nga naghandom,
8     May nahibilin pa kanako na paglaum.

9     Iwag na suga, akong nawala,
10    tungod sa akong pagkamakasasala.
11    Mahaw-as pa kaha sa nahimutangan?
12    Kining nipilit, natislob sa lunangan.

13    Mga kasal-anan gihinulsolan,
14    tanan nahimo diri sa kalibutan,
15    Nagpaabot sa silot na ipahamtang,
16    para mga kaligutgot matangtang.

17    Sa dili pa moabot ang kabuntagon,
18    may binuhat na naghandon, naglaum,
19    nga pagsubang sa adlaw, ugma damlag,
20    sa pagpakabuhi, dili na unta masaag.

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Sa unang pagbasa, tugoti ko sa paghinlo sa mga linya.

LINYA 2: Tuldok imbis na comma.

LINYA 3: Espeling – “bituon”, dili “bitoun”.

LINYA 5: Dili na kinahanglan ang comma dinhi.

LINYA 6: Question mark imbis na tuldok.

LINYA 8: Spelling – “paglaom”, dili “paglaum”. Ug “nga” imbis “na”.

LINYA 9: Di na kinahanglan ang comma dinhi.

LINYA 11: Di na kinahanglan ang question mark dinhi, apan ibalhin nuon kini sa katapusan sa stanza – puli sa tuldok.

LINYA 14: “Tanang”, dili “tanan”. Kuwangan og article nga “nga” – busa “tanan nga nahimo” o ang contraction nga “tanang nahimo”.

LINYA 15: “Nga” imbis “na”.

LINYA 16: “Aron” imbis na “para” – mas tukma paminawon sa dunggan.

LINYA 18: “Nga” imbis “na”, “naghandom” imbis na “naghandon”, ug “naglaom” imbis na “naglaum”. Samtang di na pud kinahanglan ang comma sa katapusan nga linya.

LINYA 19: Di na kinahanglan ang comma human sa pulong nga “adlaw”

LINYA 20: Di na kinahanglan ang comma human sa pulong nga “pagkabuhi”.

Tataw dinhi ang pataka o tulimbang nga paggamit sa punctuation marks. Gamay ra tuod nga butang ang tuldok o comma, apan importante kini nga dapat sa panuwat. Mora kinig lansang diha sa gipanday nga balay – kung wala kini madukdok og tarong, posibleng ang ningbasa masabod niini. Ug kung wa man gani kini mapataop sa tukmang ig-anan, sa tantu-tanto, mahugno ra ang imong gipanday.

Gani, ang balaod ani kay kung di ka sigurado sa punctuation nga gamiton, ayaw na lang kini gamita. Kay ang pulos sa punctuation mao man ang pagpatin-aw sa hut-ong sa mga pulong, gawas sa pagsignos kung asa ka mominor ug mohunong.

* * * * *

Sa ikaduhang pagbasa, mao niy mga butang nga akong namatikdan.

STANZA 1: “… gilaw sa mga bituon / wala nabatyagan….” Husto ba ang pulong nga “nabatyagan”? Dili man nimo mabatyag ang gilaw sa usa ka butang, apan imo kining makita o masinati. Ug ang tukmang pulong siguro dinhi kay “nasinati” – “gilaw sa mga bituon / wala na nasinati…”

STANZA 3: Medyo awkward ang katapusang duha ka linya. Morag naay problema sa syntax ug grammar. Kung ako ning korehian, mao siguro niy buot ipaibot sa tagsulat – “Mahaw-as pa kaha sa nahimutangan / gikan sa pagkapilit, pagkatislob sa lunangan?” Pero, di sad gyud ko kombinsido nga ang “pagkapilit” kay saktong pulong diri. Nagtuo kong pwede pa ni mapangitaan og mas tukma nga verb. Pananglit: “Mahaw-as pa kaha sa nahimutangan / gikan sa pagkabwasot, pagkislob sa lunangan?”

STANZA 5: Bikil sa akoa ang linyang “naghandom, naglaom / nga pagsubang sa adlaw….” Tingali, mas arang-arang paminawon ang “naghandom, naglaom / nga inig subang sa adlaw….”

* * * * *

Sa ikatulo ug katapusang pagbasa, akong nakita ang kinadak-ang problema sa balak: kanang kakulang sa paghisgot sa partikular.

Isip tigbasa, maglisod kog simpatiya sa balak (ug sa persona niini) gumikan puro man generic ang mga detalye nga gipaambit kanako. Kahibaw tang metaphorically anaa siya sa kangitngit (STANZA 1) apan wala ta kahibaw ug unsay rason. Tuod mihisgot siya sa iyang pagkamakasasala (STANZA 3), apan wala ta kahibaw sa iyang kalapasan. Ang tibuok STANZA 4 hangtog sa STANZA 5 mihisgot sa iyang paghinulsol, sa silot nga iyang gipaabot, sa iyang paglaom – apan kining tanan kay wala ray bili gumikan puros man lang kini “scratch-in-the-surface” ug wala tay kaamguhan kung giunsa niya paghinulsol, kung unsay gibug-aton sa silot, ug kung unsay balor sa iyang paglaom. Sa laktod nga pagka-istorya, kining balaka kay galutaw ra sa hangin – kuwang og igong bukog ug unod aron mahulma ang bus-ok nga paghulagway sa usa ka balak.

Dayon nalunang pud kini sa cliché – wala ko kakita og bag-ong butang nga nalitok niini. Busa dili ta kakaplag og poetic moment o kaha poetic insight.

Hinuon, nadayeg ko ang porma sa balak gamit ang rima ug pagsukob niini sa quatrain. Mahimong mopasar kining sinulat isip liriko sa kanta, apan dili isip usa ka balak.

ang akong bag-ong tuig

2009-04-24T18:22:00.000-07:00

ni kevin lagunda

1 buot kong pugngan

2 ang pagbul-og
3 sa panahon, apan
4 ako man nuoy naanod
5 uban sa kagahapon.
6 karon, nia ko sa kabuntagon
7 sa akong bag-ong tuig.
8    apan ang karon motaliwan ra
9           kay nagpadayon man
10    ang pagbul-og sa panahon.
11    ug kining akong bag-ong tuig
12 maanod ra sab.

KOMENTARYO NI ADONIS DURADO

Kining balaka maoy usa sa tulo ka balak nga gipadala kanako ni Kevin Lagunda alang sa pagtuki. Sa partikular, gipili nako ning balaka gumikan sa iyang pilosopikal nga tema. Yano ra ang pagkahan-ay sa pulong apan ang kaanyag anaa sa iyang pagkatulukibon.

Kining balaka wala lamang mohisgot sa Heraclitan nga panlantaw sa kalibutan (ang pagtuo nga ang butang nga permante kay mao ra ang kausaban), apan misuway usab kini og saghid sa katumanan sa Nietzschean nga konsepto sa "ewige Wiederkunft" (eternal recurrence) -- ang pagbalik-balik og tuyok sa dagan sa panahon.

Sa laing bahin, makitang diyutay ra ang hinluonon aning balaka. Ug siguro ang unang ikabadlong nako sa balakero mao ang pagbuak-buak niya sa linya o line-cutting.

LINYA 1, 2, 3, 4: Pwede ning i-tighten-up -- imbis na upat ka linya, himuong tulo, aron ang tanang linya sa sinugdanan hangtod sa katapusan motupong-tupong. Ambot nganong istrikto ko aning line-cutting -- tungod man tingali nga anhi nimo unang mahisayran kung unsa ka danghag ang tagsulat o kung unsa sab siya ka disiplinado. Ang mahimong sanglitanan nako ani kay morag gaipis og tubig nga wa matarong og sawod -- ug diha sa line-cutting, makit-an ang pagkausik o pagkasami-sami sa pulong.

Subay ani, aron motaas-taas ang unang linya, mahimong masal-utan og "unta" aron medyo motupong kini sa mosunod nga mga linya. Dayon, mas sakto paminawon sa dunggan ang "bul-og sa panahon" kaysa sa "pagbul-og sa panahon". Ug mas mohatag og alliteration kung "kuyog sa kagahapon" imbis na "uban sa kagahapon".

LINYA 8: "Ug" imbis na "apan". Nigamit na man gud og "apan" sa ikatulong linya. Ug mas tukma sad gyud ang conjunction nga "ug" dinhi kung tan-awon nimo ang dagan sa linya.

LINYA 9: "Gapadayon" imbis na "nagpadayon" -- pagmintinar sa present tense.

LINYA 10: Consistent sa taas, "bul-og" imbis na "pagbul-og".

LINYA 12: "Mahianod ra usab" imbis na "maanod ra sab".

Ug sa katapusan, ang uluhan isugyot nako nga mas pamub-an. Tungod medyo sagubangon ang pagbutang og possessive noun sa "bag-ong tuig" -- lisod man ning akuon. O pwede man nato dawaton ang syntax niini, pero ang pag-ako niini walay gikatabang. Unsa ganiy toy primerong balaod sa pamalak? Isalikway ang mga pulong nga wala maghatag og tabang sa usa ka balak.

bag-ong tuig

buot ko untang pugngan

ang bul-og sa panahon,
apan ako man nuoy naanod
kuyog sa kagahapon.
karon, nia ko sa kabuntagon
sa akong bag-ong tuig.
ug ang karon motaliwan ra
kay gapadayon man
ang bul-og sa panahon.
ug kining bag-ong tuig
mahianod ra usab.